Varia, czyli różności


Stanisław Lem

Ze wspomnień Ijona Tichego
Opowieść II

Jakieś sześć lat temu, po powrocie z podróży, kiedy wypoczynek i rozkoszowanie się naiwnym ładem domowego życia już mi się przejadły, nie na tyle jednak, abym zamyślał nową wyprawę, późnym wieczorem, kiedy nikogo się nie ,podziewałem, przyszedł do mnie jakiś człowiek i przerwał mi spisanie pamiętników.

Był to rudzielec w sile wieku, z okropnym zezem, takim, że trudno było patrzeć w twarz, na domiar wszystkiego miał bowiem jedno oko zielone, drugie piwne. Podkreślało to jeszcze szczególny wyraz - jak gdyby w jego twarzy mieściło się dwu ludzi, jeden lękliwy i nerwowy, drugi - dominujący - arogant i bystry cynik; powstawało z tego zadziwiające pomieszanie, bo patrzył na mnie raz piwnym okiem, nieruchomym, niby zdziwionym, a raz zielonym, przymrużonym i przez to lepiącym.
- Panie Tichy - powiedział, zaledwie wszedł do mego gabinetu -- zapewne nachodzą pana rozmaici wydrwigrosze, oszuści, wariaci i usiłują naciągnąć .pana albo wmówić panu swoje bajędy, prawda?
- Istotnie - odparłem -- to się zdarza.., czego pan sobie życzy?
- W mrowiu takich osobników -- ciągnął przybysz, nie wymieniając ani swego nazwiska, ani przyczyny, która spowodowała jego wizytę -- od czasu do czasu musi się znaleźć, choćby jeden na tysiąc, jakiś prawdziwie zapoznany genialny umysł. Tego wymagają niezłomne prawa statystyki. Tym człowiekiem, panie Tichy, jestem właśnie ja, Nazywam się Decantor. Jestem profesorem ontogenetyki porównawczej, profesorem zwyczajnym. Katedry chwilowo nie obejmuję, ponieważ nie mam na to czasu. Zresztą nauczanie jest zajęciem jałowym do szpiku koście. Nikt nikogo nie może niczego nauczyć. Ale mniejsza o to. Zajęty jestem zagadnieniem, któremu poświęciłem czterdzieści osiem lat życia, zanim je teraz właśnie sfinalizowałem.
- Ja też mało mam czasu - odparłem. Ten człowiek nie podobał mi się. Jego zachowanie było aroganckie, nie fanatyczne, a ja wolę fanatyków, jeśli już muszę wybierać. Poza tym było oczywiste, że będzie się domagał wsparcia, a ja jestem skąpy i mam odwagę się do tego przyznawać. Nie znaczy to, abym nie umiał poprzeć mymi środkami jakiejś sprawy, ale czynię to niechętnie, z wielkimi oporami i niejako przeciw sobie, bo robię wtedy to, o czym wiem, że tak robić należy.

Dlatego dodałem po chwili:
- Może pan wyłuszczy, o co chodzi? Naturalnie niczego nie mogę panu obiecać. Jedna rzecz uderzyła mnie w pana słowach. Powiedział pan, że poświęcił czterdzieści osiem lat swemu problemowi, a ileż pan ich w ogóle liczy; jeśli łaska?
- Pięćdziesiąt osiem - odparł jeszcze ozięblej.

Stał wciąż za krzesłem, jakby czekał, aż poproszę go siadać. Poprosiłbym, rzecz jasna, bo należę do skąpców uprzejmych, ale to, że tak ostentacyjnie czekał na zaproszenie, zirytowało mnie odrobinę, zresztą powiedziałem już, że wydał mi się nad wyraz antypatyczny.
- Problemem tym - podjął - zająłem się jako dziesięcioletni chłopiec. Ponieważ, panie Tichy, nie tylko jestem genialnym człowiekiem, ale byłem genialnym dzieckiem.

Przyzwyczajony jestem do podobnych fanfaronów, ale tej genialności było już dla mnie trochę za wiele. Przygryzłem wargi. - Słucham -. rzekłem. Gdyby lodowaty ton obniżał temperaturę, to po naszej wymianie zdań stalaktyty zwisłyby z sufitu.
- Wynalazkiem moim jest dusza - odrzekł Decantor, patrząc na mnie swym ciemnym okiem, podczas gdy to szydercze zdawało się fiksować jakieś groteskowe, jemu tylko dostępne widziadła pod sufitem. Powiedział to tak, jakby mówił "wymyśliłem nową gumkę do ołówków".
- Aha. Proszę, dusza - rzekłem .prawie serdecznie, bo format tej bezczelności zaczął mnie naraz bawić. - Dusza? Pan ją wynalazł, co? Ciekawa rzecz - już przedtem o niej słyszałem. Może od jakiegoś znajomego pana?

Urwałem obelżywie, a on zmierzył mnie owym straszliwym zezem i powiedział cicho:
- Panie Tichy, zawrzyjmy umowę. Pan wstrzyma się z drwinami - powiedzmy - na piętnaście minut. Potem będzie pan sobie drwił do woli. Zgoda?
- Zgoda - odparłem, wpadając w poprzedni, oschły ton. Słucham.

To nie był blagier - takie ogarnęło mnie teraz wrażenie. Jego ton był zbyt kategoryczny. Blagierzy nie są bezwzględni. On był.

To raczej wariat, pomyślałem.
- Niech pan siada - mruknąłem.
- Rzecz jest elementarna - rzekł człowiek, podający się za profesora Decantora. - Ludzie wierzą w istnienie duszy od tysięcy lat. Filozofowie, poeci, twórcy religii, kapłani, kościoły powtarzają wszelkie możliwe argumenty na rzecz Jej istnienia. Według jednych wierzeń to jest odrębna od ciała substancja niematerialna, zachowująca po śmierci człowieka jego identyczność, według innych miałaby to być - tezy te powstały wśród myślicieli Wschodu - jakaś entelechia, pozbawiona cech indywidualnej osobowości. Ale wiara w to, że człowiek nie ze wszystkim kończy się wraz z agonią, że coś zdolne jest przetrwać w nim śmierć, przez wieki trwała niewzruszenie w umysłach. My, obecnie, wiemy, że żadnej duszy nie ma. Istnieją tylko sieci nerwowych włókien, w których zachodzą pewne procesy związane z życiem. To, co odczuwa posiadacz takiej sieci, jego świadomość czuwająca - to jest właśnie dusza. Tak jest - a raczej tak było, dopóki się nie pojawiłem. A raczej, dopóki nie powiedziałem sobie: duszy nie ma. To udowodnione. Istnieje jednak potrzeba duszy nieśmiertelnej, pożądanie wiecznego trwania, głód nieskończonej rozciągłości osobowej w czasie, na przekór przemijaniu i rozpadaniu się wszystkiego. To spalające ludzkość od chwili jej narodzin pragnienie jest aż nadto to realne. A zatem: dlaczego nie można by tej tysiącletniej koncentracji marzeń i lęków zaspokoić? Zrazu rozważyłem ewentulność uczynienia ludzi nieśmiertelnymi cieleśnie. Ale wariant ten odrzuciłem, był bowiem w istocie tylko prolongatą nadziei fałszywych i złudnych, gdyż nieśmiertelni też przecież mogą ginąć od wypadków, katastrof, a zresztą przyniosłaby ona masę trudnych problemów, w rodzaju przeludnienia, poza tym były jeszcze inne względy, które zadecydowały o tym, że postanowiłem wynależć duszę. Samą tylko duszę. Dlaczego - rzekłem sobie - nie można jej zbudować tak, jak się buduje samolot? Przecież i samolotów dawniej nie było, istniały tylko rojenia o locie - a teraz są. Pomyślawszy tak, problem - w gruncie rzeczy - rozwiązałem. Reszta była tylko kwestią odpowiedniej wiedzy, środków i dostatecznej cierpliwości. Miałem ta wszystko i dlatego mogę dziś panu powiedzieć; dusza istnieje, panie Tichy. Każdy może ją mieć, nieśmiertelną. Mogę ją wyprodukować indywidualnie dla - każdego człowieka, z wszelkimi gwarancjami trwałości. Wieczna? To właściwie nic nie znaczy. Ale moja dusza - dusza mojej konstrukcji potrafi przetrwać zagaśnięcie słońca. Zlodowacenie Ziemi. Obdarzyć duszą mogę, jakem powiedział, każdego człowieka, ale tylko żywego. Zmarłych obdarzyć duszą nie mogę. To nie leży w moich możliwościach. Co innego żywi. Ci otrzymują od profesora Decantora nieśmiertelną duszę. Nie w darze, oczywista. To produkt skomplikowanej technologii, procesu zawiłego i pracochłonnego, dlatego musi sporo kosztować. Przy masowej produkcji koszty obniżyłyby się, ale na razie dusza jest daleko droższa od samolotu. Biorąc pod uwagę to, że chodzi o wieczność, sądzę, że cena jest stosunkowo niska. Przyszedłem do pana, ponieważ skonstruowanie pierwszej duszy wyczerpało całkowicie moje zasoby. Proponuję panu założenie spółki akcyjnej pod nazwą "NIEŚMIERTELNOŚĆ" z tym, że pan finansowałby przedsięwzięcie i w zamian otrzymywałby pan, oprócz zmajoryzowanego pakietu akcji, 45 procent zysków netto. Akcje byłyby nominalne, ale w radzie nadzorczej zastrzegłbym sobie...
- Przepraszam - przerwałem mu - widzę, że pan przyszedł z nader szczegółowo opracowanym planem tego przedsiębiorstwa. Czy nie zechciałby pan jednak podać mi wpierw bliższych jakichś szczegółów o tym swoim wynalazku??
- Oczywiście - odparł. - Ale jak długo nie podpiszemy notarialnej umowy, panie Tichy, będę mógł udzielać tylko informacji o charakterze ogólnikowym, ponieważ tak dalece wyzbyłem się, w trakcie doświadczeń, pieniędzy, że nie stało mi ich nawet na pokrycie opłat patentowych...
- Dobrze. Pojmuję pana ostrożność - rzekłem - mimo to rozumie pan chyba, że ani ja, ani żaden finansista - zresztą nie jestem żadnym finansistą - jednym słowem: nikt nie zawierzy panu na słowo.
- Naturalnie - rzekł. Wyjął z kieszeni owiniętą w biały papier paczkę płaską jak pudełko cygar, takie, które zawiera tylko sześć sztuk.
- Tu znajduje się dusza... pewnej osoby - powiedział.
- Wolno wiedzieć czyja? - spytałem.
- Tak - odparł po chwili krótkiego wahania. - Mojej żony.

Patrzyłem na to przewiązane sznurkiem i opieczętowane pudełko z niedowierzaniem bardzo intensywnym, a mimo to, przez energię i kategoryczność jego wystąpienia, poczułem coś na kształt dreszczu.
- Pan nie otwiera tego? - spytałem, widząc, że trzyma pudełko w rękach, nie dotykając pieczęci.
- Nie - odparł. - Na razie nie. Moja idea, panie Tichy, w największym uproszczeniu, takim, które stoi na granicy wypaczenia prawdy, była następująca. Czym jest nasza świadomość? Kiedy pan patrzy na mnie, w tej oto chwili, ze swego wygodnego fotela, i czuje pan zapach dobrego cygara, którym nie uznał pan za wskazane mnie poczęstować, kiedy widzi pan moją postać w świetle tej egzotycznej lampy, kiedy zarazem waha się pan między uznaniem mnie za oszusta, wariata i człowieka niezwykłego, kiedy wreszcie oczy pana chwytają wszystkie blaski i cienie otoczenia, a nerwy i mięśnie posyłają bezustannie pilne depesze o swym stanie do mózgu - to wszystko razem stanowi właśnie pana duszę, mówiąc językiem teologów. My z panem powiedzielibyśmy raczej, że jest to aktywny stan pańskiego umysłu. Tak, przyznaję, że używam nazwy "dusza" Przez pewną przekorę, choć ważniejsze jest to, że nazwa ta, tak prosta, cieszy się powszechnym zrozumieniem, albo powiedzmy ściślej: każdy człowiek sądzi, że wie, o co chodzi, kiedy ją słyszy.

Ten nasz materialistyczny punkt widzenia czyni, ma się rozumieć, fikcją istnienia nie tylko duszy nieśmiertelnej, bezcielesnej, ale zarazem i takiej, która nie byłaby tylko chwilowym stanem pana żywej osoby, ale pewną treścią niezmienną, ponadczasową i wieczną - takiej duszy, pan się zgodzi ze mną, nie było nigdy, żaden z nas jej nie posiada. Dusza młodzieńca i dusza starca, choć zachowuje rysy identyczności, gdy mowa o tym samym człowieku, a dalej: dusza, z czasu, gdy był on dzieckiem, i z chwili, kiedy, schorowany śmiertelnie, stoi przed agonią - to stany świadomości nadzwyczaj różne. Ilekroć jednak mówi się o czyjejś duszy, ma się, odruchowo, na myśli psychiczny stan tego człowieka w pełni dojrzałego, cieszącego się najlepszym zdrowiem - zrozumiałe więc, że ten stan wybrałem dla mego celu, i moja syntetyczna dusza jest utrwalonym raz na zawsze przekrojem aktualnej teraźniejszości normalnego, pełnego sił osobnika. Jak ja to robię? Robię to tak, że w substancji, doskonale się do tego nadającej, odtwarzam z najwyższą, ostateczną wiernością, atom ~po atomie, drgnienie po drgnieniu, konfigurację żywego mózgu. Kopia ta jest pomniejszona, w skali jeden do piętnastu. Dlatego pudełko, które pan widzi, jest takie małe. Przy odrobinie wysiłku można by rozmiary duszy redukować dalej, ale nie widzę po temu żadnej rozsądnej przyczyny, koszty produkcji natomiast wzrosłyby niepomiernie. Tak więc w tym materiale utrwalona z-ostaje dusza; nie jest to żaden model ani znieruchomiała, martwa siatka nerwowych włókienek... jak mi to się początkowo zdarzało, kiedy dokonywałem jeszcze eksperymentów na zwierzętach. Tu kryła się największa i na dobrą sprawę jedyna trudność. Szło przecież o to, aby w tym materiale zachowana została żywa, czująca, zdolna da najswobodniejszego myślenia, do snów i jawy, do najbardziej swoistej gry wyobraźni, wiecznie zmienna, wiecznie wrażliwa na upływ czasu - świadomość, i żeby się jednocześnie nie starzała, żeby materiał nie ulegał zmęczeniu, nie pękał, nie kruszył - był czas, panie Tichy, kiedy to zadanie wydawała mi się nierozwiązalne tak samo, jak na pewno wydaje się panu jeszcze teraz - i jedynym atutem na moją korzyść był opór. Bo ja jestem uparty, panie Tichy. Dlatego mi się powiodło...
- Zaraz... - powiedziałem czując w głowie lekki zamęt więc jak pan mówi? Tu, w tym pudełku jest przedmiot materialny, tak? Który zawiera świadomość żywego człowieka? A w jaki sposób może się on komunikować ze światem zewnętrznym? Widzieć go? Słyszeć i... - urwałem, bo na twarzy Decantora pojawił się nieopisany uśmiech. Patrzał na mnie zmrużonym zielonym okiem.
- Panie Tichy - powiedział - pan nic nie rozumie... Jakie komunikowanie się, jaki kontakt może zachodzić między partnerami, gdy udziałem jednego z ich jest wieczność? Przecież ludzkość przestanie istnieć najdalej za piętnaście miliardów lat, kogo wtedy miałaby słyszeć, do kogo mówić ta... nieśmiertelna dusza? Czy pan nie słyszał mnie, kiedy mówiłem, że ona jest wieczna? Ten czas, jaki upłynie do chwili, kiedy Ziemia zlodowacieje, kiedy najsilniejsze i najmłodsze z dzisiejszych gwiazd rozsypią się, kiedy prawa rządzące Kosmosem odmienią się do tego stopnia, że będzie on już czymś zupełnie innym, niewyobrażalnym dla nas - ten czas nie stanowi nawet najdrobniejszego ułamka jej trwania, ponieważ ona będzie trwała przez wieczność: Religie są wcale rozsądne przemilczając ciało, bo do czego może służyć nos albo nogi w wieczności? Do czego mogłyby służyć po zniknięciu ziemi i kwiatów, po zagaśnięciu słońc? Ale pominę ten trywialny aspekt zagadnienia. Powiedział pan "komunikowanie się ze światem". Niechby ta dusza kontaktowała się ze światem zewnętrznym tylko raz na sto lat, to i tak, już po upływie biliona wieków, musiałaby, aby pamięciowo pomieścić wspomnienia tych kontaktów, przybrać rozmiar kontynentu... a po trylionie lat nawet objętość kuli ziemskiej byłaby już niedostateczna - ale czymże jest trylion wobec wieczności?! Jednakże nie ten techniczny szkopuł powstrzymał mię, ale jego konsekwencje psychologiczne. Przecież myśląca osobowość, żywa jaźń ludzka, rozpłynęłaby się w tym oceanie pamięci, jak kropla krwi rozpływa się w morzu, i co stałoby się wówczas z zagwarantowaną nieśmiertelnością...?
- Jak to... - wybełkotałem - więc pan twierdzi, że... pan powiada... że następuje całkowite odcięcie...
- Naturalnie. Czy powiedziałem, że w tym pudełku jest cały człowiek? Mówiłem tylko o duszy. Niech pan sobie wyobrazi, że z tą sekundą przestaje pan otrzymywać jakiekolwiek wieści z zewnątrz, jak gdyby pana mózg został wyosobniony z ciała, lecz istnieje nadal, w pełni żywotnych sił. Stanie się pan, oczywista, ślepy i głuchy, w pewnym sensie także sparaliżowany, ponieważ nie bedzie pan miał już do swojej dyspozycji ciała, wszelako zachowa pan w pełni wzrok wewnętrzny, to znaczy - jasność rozumu, polot myśli, będzie pan mógł swobodnie dumać, rozwijać wyobraźnię, kształtować ją, przeżywać nadzieje, smutki, radości, pochodzące z przemieniania się ulotnych stanów duchowych - a więc dokładnie to właśnie dane jest tej duszy, którą kładę na pańskim biurku...
- To okropne... - powiedziałem. - Ślepy, głuchy, sparaliżowany... przez wieki.
- Przez wieczność - poprawił mnie. - Powiedziałem już tyle, panie Tichy, że mogę dodać jeszcze jedno. Ośrodkiem jest kryształ - pewien gatunek nie istniejącego w naturze kryształu, substancja niezawisła, nie wchodząca w żadne związki chemiczne, fizyczne... to w jej bezustannie drżących molekułach zawarta jest dusza, która czuje i myśli...
- Potworze... - powiedziałem cicho i spokojnie - czy zdaje pan sobie sprawę z tego, co pan zrobił? Ale zaraz - uspokoiłem się nagle - przecież świadomość człowieka nie może być powtórzona. Jeżeli żona pana żyje, chodzi, myśli, to w tym krysztale znajduje się najwyżej jakaś, nie będąca nią, kopia...
- Nie - odparł Decantor zezując na biały pakiecik. -Muszę dodać, panie Tichy, że pan ma zupełną słuszność. Nie można stworzyć duszy kogoś, kto żyje. Byłby to nonsens i paradoksalny absurd. Ten, kto istnieje, istnieje, rzecz jasna, tylko raz jeden. Kontynuację można stworzyć jedynie w chwili śmierci. Zresztą proces ustalenia dokładnej budowy mózgu człowieka, którego duszę sporządzam, i tak niszczy ów żywy mózg...
- Człowieku... - szepnąłem - pan... zabił swoją żonę?
- Dałem jej wieczne życie - odparł prostując się. - To nie ma zresztą nic do rzeczy, którą omawiamy. Jeśli pan chce, są to sprawy między moją żoną - położył dłoń na pakiecie - a mną, sądami i policją. Rozmawiamy o czymś zupełnie innym.

Przez długą chwilę nie mogłem się odezwać. Wyciągnąłem rękę i końcami palców dotknąłem pudełka zawiniętego w gruby papier; było tak ciężkie, jakby zawierało ołów.
- Panie - .powiedziałem - niech i tak będzie. Rozmawiajmy o czymś innym. Powiedzmy, że dam panu fundusze, których się pan domaga. Czy naprawdę jest pan na tyle szalony, aby sądzić, że znajdzie się choć jeden człowiek, gotowy dać się zabić po to, żeby jego świadomość po wiek wieków cierpiała niewyobrażalne męki - pozbawiona nawet łaski samobójstwa!?
- Ze śmiercią w samej rzeczy jest pewna trudność - przyznał po krótkiej chwili Decantor. Zauważyłem, że jego ciemne oko jest raczej orzechowe niż piwne. - Wszelako już na początek można liczyć na takie kategorie ludzi, jak nieuleczalnie chorzy, jak zmęczeni życiem, jak starcy zniedołężniali fizycznie, lecz cieszący się pełnią duchowych sił...
- Śmierć nie jest najgorszym wyjściem wobec nieśmiertelności, którą pan proponuje - mruknąłem.

Decantor uśmiechnął się po raz drugi.
- Powiem coś, co wyda się paru może zabawne - rzekł. Prawa strona jego twarzy pozostała poważna. - Ja osobiście nigdy nie odczuwałem potrzeby posiadania duszy ani potrzeby wiecznego istnienia. Wszelako ludzkość żyje tym marzeniem od tysięcy lat. Przeprowadzałem długie studia, panie Tichy. Wszystkie religie stały zawsze jednym: obietnicą wiecznego żywota, nadzieją przetrwania grobu. Ja daję to, panie Tichy. Daję żywot wieczny. Daję pewność istnienia, kiedy ostatni okruch ciała zgnije i rozpadnie się w proch. Czy to mało?
- Tak - odparłem - to mało. Przecież sam pan mówił, że to będzie nieśmiertelność pozbawiona ciała, jego sił, jego rozkoszy, jego doznań...
- Niech się pan nie powtarza - przerwał mi. - Mogę przedstawić panu pisma święte wszystkich religii, dzieła filozof ów, pieśni poetów, summy teologiczne, modlitwy, legendy - nie znalazłem w nich wiele o wieczności ciała. Ciało lekceważą, pogardzają nim nawet. Dusza - jej trwanie w bezkresie - była celem i nadzieją. Dusza jako przeciwieństwo i przeciwstawienie ciała. Jako wolność od fizycznych cierpień, od nagłych niebezpieczeństw, od chorób, starczego uwiądu, od walk o to wszystka, czego w swym powolnym tleniu i spalaniu wymaga ów z wolna rozpadający się piec, zwany organizmem; nikt nigdy nie głosił nieśmiertelności ciała - póki będzie istnieć świat. Tylko dusza miała być w wyzwolona i ocalona. Ja, Decantor, ocaliłem ją, dla wieczności, po wieczność. Spełniłem marzenia - nie moje. Marzenia całej ludzkości...
- Rozumiem - przerwałem mu. - Decantor, pan ma w pewnym sensie słuszność. Ale tylko w takim, że swoim wynalazkiem unaocznił pan, dziś mnie, jutro, być może, całemu światu, bezpotrzebę duszy. To, że nieśmiertelność, o której prawią cytowane przez pana święte księgi, ewangelie, korany, eposy babilońskie, wedy i klechdy - że nieśmiertelność ta byłaby człowiekowi na nic. Więcej: każdy człowiek w obliczu wieczności, którą pan gotów jest go obdarzyć, odczuwać będzie, ręczę panu, to samo, co ja: najwyższą odrazę i strach. Myśl, że pana obietnica może się stać moim udziałem, przyprawia mnie o zgrozę. Tak więc, udowodnił pan, że ludzkość okłamywała siebie od tysięcy lat. Pan rozbił to kłamstwo.
- Więc pan sądzi, że moja dusza nikomu nie będzie potrzebna? - spokojnym, ale nagle martwym jakby głosem spytał ten człowiek.
- Jestem tego pewny. Ręczę panu... Jak maże pan myśleć inaczej? Decantor! Czy pan by chciał? Przecież pan też jest człowiekiem!
- Mówiłem już panu. Nigdy nie doznałem potrzeby nieśmiertelności. Sądziłem jednak, że to moja wyjątkowa aberracja, skoro ludzkość jest innego zdania. Ją chciałem zaspokoić, nie siebie. Szukałem problemu, który byłby najtrudniejszy ze wszystkich, na miarę moich sił. Znalazłem go i rozwiązałem. W tym sensie był moją sprawą osobistą, ale tylko w tym; merytorycznie interesował mnie wyłącznie jako określone zadanie, które trzeba pokonać przy użyciu właściwej technologii i środków. Wziąłem dosłownie to, co pisali najwięksi myśliciele wszystkich czasów. Tichy przecież pan musiał to czytać... ten strach przed ustaniem, przed końcem, przed zagładą świadomości wówczas, kiedy jest najbogatsza, kiedy gotowa jest najżyźniej owocować... u kresu długiego życia... Wszyscy to powtarzali. Marzeniem ich było obcować z wiecznością. Ja stworzyłem to obcowanie. Tichy, może oni...? Może jednostki najwybitniejsze? Genialne?

Potrząsnąłem głową.
- Może pan próbować. Ale nie wierzę, aby choć jeden... Nie, To niemożliwe.
- Jak to - powiedział, i po raz pierwszy w jego głosie zadrgało coś żywym uczuciem - czy pan sądzi, że to... dla nikogo nic nie warte...? Że tego nikt nie zechce? Jak to może być?!
- Tak jest... - powiedziałem.
- Niech pan nie mówi te o tak szybko - błagał - Tichy, przecież wszystko jest jeszcze w moim ręku. Mogę przystosować, zmienić... mogę obdarzyć duszę syntetycznymi zmysłami... to wprawdzie wykluczy dostąpienie wieczności, ale jeśli zmysły miałyby dla nich być ważniejsze... uszy... oczy...
- A co widziałyby te oczy? spytałem.

Milczał.
- Lodowacenie Ziemi... rozpad galaktyk... gaśnięcie gwiazd w czarnej nieskończoności, tak? - mówili powoli.

Milczał.
- Ludzie nie pragną nieśmiertelności - podjąłem po chwili. - Nie chcą tylko, po prostu, umierać. Chcą żyć profesorze Decantor. Chcą czuć ziemię pod nogami, widzieć chmury nad głową, kochać innych ludzi, być z nimi i myśleć o tym. Nic więcej. Wszystko, co zostało powiedziane ponad to, jest kłamstwem. Nieświadomym kłamstwem. Wątpię, czy wielu zechce pana wysłuchać nawet tak cierpliwie jak ja... nie mówiąc już o.., chętnych...

Decantor stał kilka minut bez ruchu, wpatrzony w biały pakiet, który leżał przed nim na biurku. Nagle ujął go i skinąwszy mi nieznacznie głową skierował się ku drzwiom.
- Decantor!!! - krzyknąłem. Zatrzymał się u progu. - Co pan chce zrobić... z TYM...?
- Nic - odparł zimno.
- Proszę... niech pan wróci. Jeszcze chwila... Tak nie można tego zostawić...

Panowie - nie wiem czy to był wielki uczony - ale wielkim łajdakiem był na pewno. Targów, jakie nastąpiły nie chcę opisywać. Musiałem to zrobić. Wiedziałem, że jeśli pozwolę mu odejść, gdybym nawet miał potem uznać, że ołgał mnie i wszystko, co mówił, było od początku do końca wymysłem, to jednak na dnie mojej duszy... na dnie mojej cielesnej, krwistej duszy będzie tlała myśl o tym, że gdzieś, w zapchanym rupieciami biurku, w pełnej szpargałów szufladzie spoczywa ludzki umysł, żywa świadomość tej nieszczęsnej kobiety, którą on zabił. A jakby tego nie było dosyć, obdarzył ją najstraszliwszą rzeczą ze wszystkich możliwych najstraszliwszą, powtarzam, bo nie ma niczego, co dorównywałoby skazaniu na samotną wieczność. Słowo to nic nam oczywiście nie mówi. Spróbujcie zatem, proszę, kiedy wrócicie do domów, położyć się w ciemnym pokoju, tak aby nie dochodził was żaden dźwięk czy promień, i zamknąwszy oczy wyobraźcie sobie, że będziecie tak trwali, w ostatecznym spokoju, bez żadnej, ale to żadnej, najmniejszej nawet odmiany, dzień i noc, i znowu dzień, że tak upływać będą tygodnie, których rachuby nie zdołacie ustalić, miesiące, lata, wieki - i że mózgi wasze zostały przedtem poddane takiemu zabiegowi, że nie będzie możliwa nawet ucieczka w obłęd. Sama myśl o tym, że istnieje ktoś skazany na taką mękę, wobec której wszelkie obrazy mąk piekielnych są przecież igraszką, .paliła mnie podczas ponurego targu. Szło oczywiście o zniszczenie, suma, której zażądał - panowie, mniejsza o szczegóły. Powiem tyle: ,przez całe życie miałem się za skąpca. Jeżeli wątpię w to dziś, to dlatego, że... No, nic. Jednym słowem: to nie była zapłata. To było wszystko, co wtedy miałem. Pieniądze... tak. Liczyliśmy je... a potem powiedział, żebym zgasił światło. I w ciemności najpierw zaszeleścił rozrywany papier... i nagle, na czworokątnym, białawym tle (to była wyściółka z waty) ukazał się, jak płynny klejnot, najsłabszy brzask... w miarę jak przywykałem do mroku, zdawał się promieniować coraz mocniej błękitną poświatą, wtedy, czując jego nierówny, zdyszany oddech na karku, pochyliłem się, ująłem przygotowany młotek, i jednym uderzeniem...

Panowie, myślę, że on jednak mówił prawdę. Bo kiedy uderzyłem po raz pierwszy, ręka odmówiła mi posłuszeństwa, i tylko wyszczerbiłem nieznacznie ów owalny kryształ... a mimo to zgasł. W ułamku sekundy nastąpiło coś, jak gdyby mikroskopijny, bezgłośny wybuch - miriady fiołkowego pyłu zawirowały jak w panice i znikły. Stało się zupełnie ciemno. W tej ciemności odezwał .się martwym, głuchym głosem:
- Niech pan nie niszczy tego dalej, Tichy... bo stało się już.

Zabrał mi to z rąk, a ja uwierzyłem wtedy, bo miałem naoczny dowód, zresztą - czułem to. Nie umiałem powiedzieć jak. Przekręciłem kontakt, spojrzeliśmy na siebie, oślepieni, jak dwaj zbrodniarze. On wypchał obie kieszenie surduta paczkami banknotów i wyszedł bez jednego słowa pożegnania.

Nigdy nie widziałem go już i nie wiem, co się z nim stało - z tym wynalazcą duszy nieśmiertelnej, którą zabiłem.


Do góry