Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Winorośl, winne grona (winogrona)

Cześć, jaką wśród ludów basenu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu otaczano wino, miała różny wymiar: od apoteozy alkoholicznego upojenia po głębokie rozważania mistyczno-filozoficzne.

W czasach najdawniejszych wino kojarzono przede wszytkim z młodością, radością i uwolnieniem od trosk, lecz winne upojenie postrzegano zarówno jako drogę do duchowej wolności, jak i do chaosu, czego kwintesencją był m.in. kult Bachusa (Dionizosa).

O wiele bardziej mistycznie znaczenie winorośl zyskała w tradycji judeo-chrześcijańskiej W księgach Starego Testamentu winne grona pojawiają się jako znak dobrobytu Ziemi Obiecanej (Lb 13,23), utożsamianej także jako Raj zbawionych lub (równie często) - jako symbol Izraela (Ps 80, 9,15-16), czyli narodu wybranego.

Nowy Testament wzbogacił te motywy o interpretacje eucharystyczne. Wino, przypominało wydarzenia Ostatniej Wieczerzy stając się symbolem ofiary krwi Jezusa, a więc Nowego Przymierza i Zbawienia.

Zarówno winorośl, jak i przedstawienia Bachusa bardzo wcześnie zaczęły się pojawiać na nagrobkach. Nawiązywano w ten sposób m.in. do mitów o zabiciu Dionizosa przez Tytanów i jego wskrzeszeniu przez bogów olimpijskich. Młodego boga wina i jego atrybuty postrzegano więc jako symbole odradzającego się życia.

Popularnym motywem na rzymskich sarkofagach były również sceny winobrania, które badacze interpretują nie tylko w kontekście kultu Bachusa, lecz również jako przedstawienie jesieni. Zapewne miało to na celu zwrócenie uwagi na cykle przyrody, ale przedstawianie urodzaju, nasuwa skojarzenia z dobrobytem i płodnością, a więc triumfem życia.

Wszechobecność motywu winorośli i winogron wśród kultur śródziemnomorskich sprawiła, że dorobek artystyczny starożytnych twórców nagrobków bez trudu przejęli pierwsi chrześcijanie. W końcu w aspekcie Bachusa Zmartwychwstającego nietrudno dostrzec analogię do postaci Jezusa z Nazaretu. Podobnie uniwersalne zastosowanie znalazły przedstawienia winobrania, pędów winorośli (Eucharystia) czy ptaków dziobiących winne grona (wierni spożywający owoce Eucharystii, zbawieni w Raju).

Paradoksalnie w następnych stuleciach motywy te występowały na nagrobkach rzadko, a przynajmniej nie stanowiły już o głównej treści pomnika. Z czasem (od ok. XVI w.) "przeniosły" się głównie do ornamentyki, współtworząc girlandy lub inne dekoracje roślinne na epitafiach, które jednak - o czym warto pamiętać - rzadko komponowano z "przypadkowych" elementów. Na XIX-wiecznych i późniejszych pomnikach winorośl prawie nie występuje.

Zupełnie inaczej miała się rzecz w twórczości żydowskich artystów cmentarnych. Winorośl była nie tylko popularnym motywem malarstwa synagogalnego, ale również zdobnictwa macew, gdzie występowała jako główny element ikonograficzny lub przynajmniej istotny ornament.

Winne grona symbolizowały przede wszytkim naród wybrany, do którego zaliczał się zmarły. Za literaturą rabiniczną motyw ten interpretowano również jako określenie przynależności osoby pochowanej do grona zbawionych, którzy dostąpili przywileju uczestniczenia tzw. uczcie mesjańskiej. Nierzadko winorośl formowano tak, aby przypominała Drzewo Życia lub świecznik, a towarzyszyły jej zwierzęta bądź ją adorując, bądź spożywając winne grona (personifikacje zbawionych).

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: drzewo :: menora :: zboże (ziarna, kłosy, snopki)

PRZYKŁADY

  • Grobowiec rodziny Groer na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, ok. 1851 r.


Do góry