Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Serce (Serce Jezusowe, Niepokalane Serce Najświętszej Marii Panny, serce gorejące)

Odkąd człowiek zaczął postrzegać świat przy pomocy symboli, serce odgrywało w tej wizji niemałą rolę. Uważano je za siedzibę wszystkich ludzkich zdolności lub właściwości duchowych, w późniejszych wiekach głównie uczuć, szczególnie miłości i afektu religijnego.

W wielu kulturach serce było uważane za kwintesencję danej osoby, stąd występujący np. w staroegipskiej eschatologii motyw oceny zasług człowieka, ukazywany w sztuce jako ważenie serca ("siedziby" sumienia).

Metafory biblijne nie wniosły do opisanych wyżej treści nic nowego, lecz warto podkreślić, iż serce było w nich "atrybutem" przede wszytkim człowieka, a nie Boga.

Dopiero chrześcijańscy teologowie, opierając się na podwójnej naturze Jezusa, wprowadzili motyw Serca Jezusowego, którego kult rozwijał się od ok. XVI w. Miało ono wyrażać ideę Boskiej miłości do człowieka, gotowej do poświęcenia i cierpienia dla jego zbawienia. W sztuce przedstawiano je otoczone koroną cierniową (często krwawiące) i zwieńczone płomieniem, czasami otaczającym krzyż.

O ile idea Serca Jezusowego opierała się na miłości Boga do ludzi, to narastający od XVII w. kult Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny związany był z miłością człowieka (tj. Marii) do Boga i matki do Syna. Oprócz symbolu afektu religijnego (ogień), przedstawienia serca Matki Boskiej zawierały więc elementy kojarzone z jej czystością (m.in. róże) lub miłością do Syna i związanym z tym cierpieniem (siedem mieczy lub ran oznaczających tzw. Siedem Smutków/Boleści Matki Bożej).

Serce zwieńczone płomieniem, wyrażające żarliwą miłość, jest również jednym z atrybutów Religii, Wiary oraz Miłości Bożej lub Bliźniego (miłosierdzie).

W sztuce nagrobnej symbole te pojawiały się głównie jako elementy złożonych kompozycji treściowych lub atrybut konkretnej persony (Jezusa, Marii, alegorii Wiary). Do XIX w. sece zwieńczone płomieniem najczęściej odnosiło się jednak do wspomnianych personifikacji, a właściwie cech zmarłej/zmarłego wyrażonych w ten symboliczny sposób. Również w następnej epoce był to najczęstszy powód przywoływania tego motywu m.in. jako element pomników konstruowanych z atrybutów cnót teologicznych (kotwica, serce gorejące i krzyż).

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: ogień :: symbole cnót teologicznych

PRZYKŁADY

  • Nagrobek rodziny Imbs na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, ok. 1929 r.


Do góry