Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Piramida

Przez długie wieki w kulturze europejskiej piramida była kojarzona głównie ze sztuką starożytnego Egiptu, choć jako forma architektoniczna i symboliczna występowała w różnych cywilizacjach, jak świat długi i szeroki.

Piramidy egipskie od początku miały pełnić funkcję grobów królewskich, choć w ciągu wieków różnie tłumaczono genezę ich kształtu. Współcześni badacze kultury faraonów częściej są skłonni uważać piramidy raczej za wynik ewolucji wcześniejszego typu mauzoleum tj. mastaby (por. piramida faraona Dżesera), ewolucji czysto "architektonicznej" niż poprzedzonej jakimiś wyliczeniami astrologów. Już jednak w czasach starożytnych dla formy piramid zaczęto wynajdywać i inne uzasadnienia.

Najwcześniej połączono ją z przekonaniem o boskim rodowodzie faraona, który po śmierci wstępował do niebios, aby zjednoczyć się z bogiem Ra (Re), a kierunek tej wędrówki wskazywał właśnie wierzchołek piramidy. Symboliczne interpretacje nowego typu królewskiego grobowca rozpowszechniły się zwłaszcza w epoce V dynastii (l. 2498-2345 p.n.e.), powoli wykraczając poza krąg cmentarny. Piramida przypominała bowiem szeroko rozchodzące się promienie słoneczne, toteż zaczęła pojawiać się m.in. jako element architektury świątyń bóstw solarnych.

Doskonałe, harmonijne proporcje piramid w Gizie (ściany z trójkątów równoramiennych, kwadratowa podstawa) nie mogły długo pozostać obojętne filozofom spoza Egiptu, tak w epoce starożytnej, jak i nowożytnej. Oprócz symboliki światła oraz związanego z nim życia i dobra, piramidę uważano za wyraz m.in. doskonałości, porządku, równowagi i wieczności, co w sumie idealnie oddawało przymioty Boga. Wraz z upływem czasu, któremu - zdawało się - piramidy skutecznie się opierały, zaczęto je postrzegać (podobnie jak inne zabytki sztuki egipskiej np. obelisk) także jako symbole trwałości, a zarazem niezwykłego znaczenia.

Piramidy jako grobowce już w czasach potęgi Egiptu stopniowo traciły swoją elitarność i od czasów XI dynastii (l. 2133-1991 p.n.e.) przestały przysługiwać tylko królom. Nadal jednak postrzegano je jako pomnik chwały i dostojeństwa władcy (por. alegoria Chwały Książęcej opisana przez Cesare Ripa w jego Ikonologii).

Poza Egiptem w sztuce nagrobnej mniejsze lub większe piramidy wystawiano już w starożytnym Rzymie, choć nie w takich rozmiarach jak w Gizie. Miały też one inne proporcje tj. były bardziej smukłe (np. grobowiec Gajusza Cestiusza Epulona przy Porta Osiensis w Rzymie, ok. 18-12 r. p.n.e.), a nieraz budowano je na planie prostokąta.

Wraz z upadkiem cywilizacji Cesarstwa Rzymskiego piramidy całkowicie znikły z europejskich grobowców. Wróciły w przestrzeń cmentarną dopiero na fali renesansowego "odkrywania" sztuki starożytnej (czego świadectwem jest m.in. wspomniana alegoria Chwały Książęcej), choć już w nieco innym kształcie. Artyści epoki nowożytnej korzystali bowiem ze wzorów starorzymskich, a dokładnie z wspomnianej piramidy Gajusza Cestiusza Epulona. Z drugiej strony warunki nowożytnych cmentarzy, mieszczących się przecież w kościołach lub ich okolicy nie pozwalały na w pełni "trójwymiarowe" odwzorowanie nawet niewielkiej piramidy, toteż zazwyczaj ulegała ona "spłaszczeniu" i wydłużeniu.

Nie zmienia to jednak faktu, że jako symbol władzy i wynikającej stąd chwały, piramida była szalenie popularnym motywem nagrobkowym. Zazwyczaj pełniła funkcję "tła" dla przedstawień figuralnych, lecz bynajmniej nie umniejszało to jej znaczenia w kompozycji pomnika.

Pod koniec XVIII w., m.in. w wyniku wyprawy Napoleona do Egiptu, gdzieniegdzie zaczęto wracać do pierwotnego kształtu piramidy, ale nadal, jako pomnik wolnostojący, występowała niezmierne rzadko. Wydaje mi się zresztą, że powoli traciła charakter symbolu pewnych wartości, stając się - zwłaszcza pod koniec XIX w. - po prostu wyrazem fascynacji kulturą Egiptu.

© Sowa
10.09.2012

PRZYKŁADY


Do góry