Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Palma, gałązka palmowa

Na Bliskim Wschodzie już w starożytności palma dość powszechnie była uważana za znak mocy, zwycięstwa, wyniesienia i zmartwychwstania, a zarazem wynikających z nich (lub odwrotnie) dobrobytu, doskonałości i życia.

Podobnie postrzegali ją autorzy biblijni, porównując do niej np. sprawiedliwych (Ps 92,13), ale też często wspominając o niej jako znaku radości i wesela. Warto tez odnotować, iż motywem drzew i gałęzi palmowych obficie udekorowano świątynię jerozolimską.

Gałązkami palmowymi, jako znakiem hołdu, triumfu i radości, przywitano Jezusa wjeżdżającego do Jerozolimy. Odczytując wydarzenia Niedzieli Palmowej jako wstęp do Męki Pańskiej, chrześcijaństwo połączyło wymowę palmy ze zbawczym charakterem Pasji, prowadzącej do śmierci, ale też zmartwychwstania (zwycięstwo nad śmiercią). Rychło też zaczęto podobnie interpretować akty poświęcenia dla wiary, toteż palma stała się atrybutem nie tylko Jezusa Triumfującego, ale i męczenników czy w ogóle świętych i pobożnych (por. Ap 7,9)

W chrześcijańskiej sztuce sepulkralnej gałązka palmowa pojawiła się bardzo wcześnie, będąc zresztą jednym z ważniejszych i popularniejszych znaków nowej religii. Wczesnochrześcijańskie grobowce często zdobiono motywem palmy lub wizerunkiem zmarłego z gałązką palmową w dłoni, co miało przywodzić na myśl szczęście czekające na sprawiedliwych w niebiosach.

Już jednak na pomnikach średniowiecznych motyw ten pojawiał się praktycznie tylko jako atrybut męczenników.

W następnych stuleciach rzecz uległa istotnej zmianie. Do grona świętych, zdobiących pomniki nagrobne, ok. XVI w. dołączyły personifikacje cnót i Chwały/Sławy, a od XIX w. także anioły. Palmę wplatano również chętnie w ornamenty (m.in. w epitafiach tablicowych), przez co na stałe weszła do kanonu symboliki cmentarnej, a w XIX w. stała się wręcz autonomicznym motywem ozdobnym. W zależności od kontekstu najczęściej wyrażała wiarę w zmartwychwstanie, lecz nierzadko odnosiła się do indywidualnych cnót nieboszczyka (sprawiedliwość) bądź jego dokonań na polu działalności publicznej (początkowo zwycięstw wojennych, z czasem także osiągnięć w dziedzinie nauki, kultury, sztuki).

W żydowskiej sztuce nagrobnej przedstawienia palmy cieszyły się dużą popularnością w czasach starożytnych, aby niemal zaniknąć na kilka stuleci i powrócić dopiero w XIX w., zresztą głównie na pomnikach wielkomiejskich.

Częściowym wytłumaczeniem tego zjawiska był zakaz sporządzania wizerunków stworzeń boskich. Nawet na pomnikach osób należących do środowisk ortodoksyjnych palmę można jednak zidentyfikować posiłkując się inskrypcją, odwołującą się do metafor biblijnych lub talmudycznych (np. wspomniane wyżej Ps 92,13). Motyw gałęzi palmowej, ukazanej z dbałością o szczegóły, pojawiał się właściwie tylko na nagrobkach przedstawicieli środowisk mniej lub bardziej zasymilowanych (XIX-XX w.), którzy zamawiali pomniki u nieżydowskich kamieniarzy. Trudno jednak powiedzieć, na ile obecność tego symbolu była celowa, a na ile została przejęta z uniwersalnego kanonu ornamentów nagrobnych.

© Sowa
10.09.2012

PRZYKŁADY


Do góry