Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Owoc

Ogólna symbolika owoców zawiera w sobie pewne sprzeczności.

Z jednej strony, w kręgu kultury judeo-chrześcijańskiej, nasuwa się skojarzenie z owocem Drzewa Poznania Dobra i Zła, przez co wszytkie płody drzew i krzewów postrzegano jako znaki ziemskich pokus. Piękne kształty, barwy, zapach czy smak owoców były li tylko ułudą prowadzącą do zguby duszy, pięknem nietrwałym i ulegającym rozkładowi.

Czasem też pod kuszącą skórką, w słodkim miąższu, kryła się trucizna, toteż mimo że do spożywania owoców chętnie przyrównywano do zdobywania wiedzy, to - jak uczy biblijna opowieść o Drzewie Poznania Dobra i Zła - poszukiwanie mądrości bywa tragiczne w skutkach.

O wiele częściej owoce przywoływano jednak w kontekście pozytywnym.

Swej urodzie i użytecznym dla człowieka właściwościom owoce zawdzięczają miano symboli Raju i niebiańskiej szczęśliwości, będąc takim ziemskim odblaskiem świetności i piękna Edenu. W tej samej kategorii znaczeń mieściły się także wizerunki rogów obfitości lub innych kompozycji z różnych gatunków owoców, które symbolizowały dobrobyt i szczęście.

Wreszcie oprócz feralnego Drzewa Poznania Dobra i Zła w Edenie rosło przecież i Drzewo Życia, którego owoce również posiadały swoje "miejsce" w dziejach myśli ludzkiej, i to miejsce nie byle jakie. W kulturze judeo-chrześcjańśkiej owoce z rajskiego Drzewa Życia miały zapewniać ogólnie pojęte "życie wieczne", rozumiane raczej w kategoriach metafizycznych. W wielu kulturach popularniejszy był jednak motyw owoców, mających przedłużać młodość czy leczyć choroby. Wiara w życiodajną moc niektórych owoców opierała się zresztą na skojarzeniu ich z odradzaniem: ukryte w miąższu nasiona są przecież zalążkiem nowego życia, a zarazem symbolem jego trwania.

W sztuce sepulkralnej owoce chętnie ukazywano już w starożytności, głównie w znaczeniu symboli życia (płodności) i szczęśliwości w życiu pośmiertnym. Jako girlandy zdobiły już sarkofagi starorzymskie i ołtarze nagrobne, tym bardziej, że odgrywały istotną rolę w kulcie zmarłych. W ciągu następnych stuleciu, głównie od XVI-XVII w., dekoracja nagrobków owocami stawała się powszechniejsza, ale też ich znaczenie było mniej oczywiste niż w czasach antyku. Barokowe zamiłowanie do "rebusów artystycznych", a zarazem pewien pesymizm tej epoki sprawiły, że wizerunki owoców mogły być zarówno życzeniem rajskiej szczęśliwości, jak i nawiązaniem do idei vanitas.

Warto też pamiętać, iż ani dla artystów antycznych, ani nowożytnych dobór poszczególnych gatunków owoców nigdy nie był przypadkowy, choć zazwyczaj czerpano z pewnego kanonu, do którego należały zwłaszcza jabłka granatu i winogrona.

Im bliżej naszych czasów, tym "motywy owocowe" są rzadsze. Występowały dość często jeszcze na pomnikach wzorujących się na sztuce staro greckiej czy starorzymskiej (neoklasycyzm), ale w ciągu XIX w. zostały wyparte bądź przez dekorację kwiatową, bądź wizerunki pojedynczych gatunków owoców (najczęściej winorośli).

O wiele dłużej funkcjonowały natomiast w symbolice nagrobków żydowskich. Owoce ukazywano m.in. jako "kosze obfitości", nawiązujące do tekstu Biblii (Pwt 26, 1-4), interpretowanego jako aluzja do pośmiertnych losów zmarłego, który przekroczył bramy Raju.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: granatowiec (jabłko granatu) :: jabłko :: kwiat :: winorośl, winne grona (winogrona)


Do góry