Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Owca, baranek (jagnię)

W kulturze europejskiej symbolika tych zwierząt związana jest głównie z tradycją judeo-chrześcijańską.

Dla Żydów owce były nie tylko pożytecznymi zwierzętami dostarczającymi wełny i pożywienia, jak ale również najważniejszą ofiarą w obrzędach ku czci Boga. Jednocześnie, ze względu na swoją łagodność (nawet w obliczu śmierci), symbolizowały pokorę, niewinność i głęboką wiarę, toteż autorzy biblijni chętnie odwoływali się do symbolu pasterza i jego trzody, aby zilustrować relacje miedzy Bogiem a ludźmi wierzącymi. Z tego porównania często korzystał również Jezus, stąd i w późniejszej myśli chrześcijańskiej owce stały się głównie personifikacją wspólnoty wiernych tj. Kościoła.

Bardziej "indywidualną" i niezmiernie ważną symbolikę miało jagnię. Właśnie "baranki bez skazy" stanowiły najważniejsze zwierzę ofiarowane Bogu jako podziękowanie, przebłaganie, a przede wszytkim podczas święta Paschy. Nową interpretację tego motywu znajdujemy w Księdze Izajasza (Iz 53, 1-12), gdzie baranek stał się personifikacją Mesjasza, który przyjął na siebie grzechy ludzkości i pozwolił się ukrzyżować dla ich odkupienia. Metafora Izajasza stała się fundamentalnym symbolem dla chrześcijan (por. J 1, 26 i Ap 5, 6-13), stąd wizerunek Baranka-Zbawiciela jest deklaracją wiary, szczególnie w zwycięstwo dobra (życia) nad złem (śmiercią).

Paradoksalnie w chrześcijańskiej sztuce nagrobnej motyw owiec lub Baranka występuje dosyć rzadko.

Jeszcze na sarkofagach wczesnochrześcijańskich chętnie ukazywano Jezusa jako Dobrego Pasterza z owcą na ramionach (por. J 10,11-16 i Łk 15,3-7), lecz przedstawienie to z czasem całkowicie zniknęło z cmentarnych pomników.

Sporadycznie, właściwie dopiero od epoki nowożytnej, pojawiały się za to wyobrażenia Baranka jako symbolu Chrystusa Zmartwychwstałego. Ukazywano go zarówno jako główny element kompozycji, jak i atrybut Mądrości Bożej (por. Ikonologia Cesare Ripa).

Motyw owiec występował również na nagrobkach żydowskich, choć w zupełnie innym znaczeniu niż opisane na wstępie. Trzodę owiec przy studni umieszczano bowiem na grobach kobiet o imieniu Rachela, przypominając w ten sposób jedną z biblijnych matriarchiń i jej spotkanie z Jakubem (zob. Rdz 29, 1-10). Nie były to jednak temat często podejmowany przez żydowskich twórców.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: głowa lub czaszka barana, byka (bukrnion), kozy (aegikranion)

PRZYKŁADY

    Dobry pasterz i owce
  • Nagrobek Giuliano Davanzati (rzymski sarkofag ponownie użyty w XV w.) (CensusID 159498).
  • Henryk Kuna, Nagrobek Leona Reynela na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, 1929 r.
  • Baranek Boży
  • René-Michel Slodtz, Grobowiec Alessandro Gregorio Capponi w kościele San Giovannini dei Fiorentini w Rzymie, l. 1740-1743.
    Zasadność umieszczenia na nagrobku personifikacji Mądrości Bożej jest trochę dyskusyjna, gdyż jakkolwiek zmarły był wysokim dygnitarzem Kościoła, to bardziej był znany (przynajmniej u potomności ;)) jako kolekcjoner starożytności i literatury włoskiej niż teolog.
  • Nagrobek Jana Lebensteina (zm. 1999 r.) na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.


Do góry