Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Orzeł

Tak jak lew jest królem zwierząt, chodzących po ziemi, tak orzeł panuje w przestworzach.

Starożytni podziwiali jego siłę, bystry wzrok, wytrwałość, szybkość i zwinność. Podovbno żaden ptak nie lata wyżej niż orzeł, który zresztą jako jedyne zwierzę jest w stanie patrzeć prosto w słońce i potrafi czerpać ożywczą siłę ze słonecznego skwaru, aby przywracać sobie młodość. Dzięki tej symbolice solarnej oraz... diecie złożonej m.in. z węży orły zyskały również miano pogromców sił zła.

W bardziej "abstrakcyjnych" kategoriach orzeł uosabiał z kolei moc, potęgę, boski majestat (atrybut m.in. Zeusa), zwycięstwo (atrybut królów), lecz również wszechwiedzę. Z dwóch pierwszych powodów rychło stał się więc popularnym motywem heraldycznym, częstym w herbach rodów lub państw.

Dla autorów biblijnych był on ponadto symbolem Boskiej opieki (Iz 40, 31, Wyj 19, 4), odrodzenia oraz pośrednikiem, unoszącym duszę do Boga. Chrześcijaństwo niewiele wniosło do tego obrazu, co najwyżej mocnej akcentując znaczenie orła jako symbolu odnowy (zmartwychwstania).

Warto wreszcie zauważyć, że w przeciwieństwie do lwa, orzeł posiadał znaczenie prawie wyłącznie pozytywne.

W europejskiej sztuce nagrobnej orzeł naprawdę masowo zaczął się pojawiać na ołtarzach nagrobnych w epoce wczesnego Cesarstwa Rzymskiego, a dokładnie w czasach jego największego rozkwitu. Można by się spodziewać, że było to "wyznanie wiary", gdyż orzeł był w końcu atrybutem Jupitera. Z drugiej jednak strony Jowisz należał do trzech, najważniejszych bóstw (tzw. Triady Kapitolińskiej), a jego ptasi wysłannik stał się godłem Cesarstwa. Jak zwracają uwagę badacze kultury antycznej4, właśnie za panowania pierwszych cesarzy, którzy poprzez liczne fundacje (świątynie, obiekty użyteczności publicznej itp.) budowali prestiż swej władzy, do kanonu motywów nagrobnych przeniknęło wiele form i elementów z oficjalnej sztuki Cesarstwa. Orły na ówczesnych pomnikach cmentarnych poniekąd wyrażały więc "obywatelski patriotyzm".

Jak nietrudno się domyślić, wraz z nastaniem chrześcijaństwa orzeł na nagrobkach zmienił swe znaczenie. W rzymskich katakumbach (ok. I w. n.e.) pojawiał się jako symbol wiary w boską opiekę (zob. wyżej), lecz k'woli ścisłości na kilka wieków wręcz znikł ze scenerii cmentarzy.

Chyba dopiero od czasów renesansu (nota bene ponownie "odkrywającego" antyk) orły znów zagościły na pomnikach, aczkolwiek głównie jako atrybut władców lub symbol zwycięstwa i to najczęściej w sferze "doczesnej" (np. na wojnie), a nie moralnej.

Innym "pretekstem" do umieszczenia orła na pomniku cmentarnym był herb zmarłego lub państwa. Co ciekawe, o ile jako symbol władcy lub dzielnego wojownika, orzeł mógł się pojawić właściwie tylko na grobach mężczyzn, to jako nawiązanie do godła państwowego występował również na pomnikach kobiet, naturalnie głównie z rodzin panujących.

Szczególnego znaczenia "zabieg" ten nabrał dla Polaków w czasach zaborów. Nawiązanie do godła wolnej Rzeczpospolitej (które k'woli ścisłości składało się jeszcze z litewskiej Pogoni), czy to na cmentarzach polskich, czy grobach emigrantów, było manifestacją uczuć narodowych. Motyw Orała Białego pojawiał się szczególnie często na grobach wojowników o niepodległość, a po jej odzyskaniu także na mogiłach żołnierzy Wojska Polskiego i w ogóle osób pozostających w szeroko pojętej służbie państwowej.

Wizerunek króla przestworzy sporadyczie przywoływano również w sztuce żydowskiej. Zazwyczaj była to ilustracja cnót zmarłego, który za życia gorliwie wypełniał zalecenia mędrców:

"Bądź wytrzymały jak tygrys, a lekki jak orzeł, rączy jak jeleń a silny jak lew, abyś mógł wypełnić wolę Ojca twego w niebiosach"
(Pirke Awot, Przypowieści Ojców 5,23 6)

Zdarzały się jednak i takie przedstawienia, gdzie odwoływano się tylko do drapieżnej natury orła czyniąc zeń uosobienie śmierci, wiecznie nienasyconej i nieoszczędzającej nikogo.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: lew

PRZYKŁADY


Do góry