Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Oliwka, oliwna gałąź lub wieniec

Drzewa oliwne ze względu na wszechstronne i użyteczne zastosowanie swych owoców już w czasach starożytnych uchodziły za znak dobrobytu i szczęścia. Nie bez przyczyny zresztą to właśnie dar Ateny docrnili mieszkańcy miasta nad Zatoką Sarońską i uczynili z tej boginii swą patronkę.

Już w czasach starożytnych drzewa oliwne i ich owoce często przywoływano więc jako znaki wartości pozytywnych m.in. pokoju (atrybut rzymskiej bogini Pax, por. symbol końca potopu), który pozwala przecież spokojne pomnażać dobra, ale też i łaskawości (rzymska boginii Clementia).

W tradycji biblijnej niemniej ważne było z kolei symboliczne znaczenie namaszczenia oliwą jako wyraz uświęcenia, przeznaczenia do wyższych celów, ale też uzdrowienia lub w ogóle odnowy. Oliwa postrzegana była więc jako "nośnik" łaski Bożej, namacalny symbol błogosławieństwa.

Motyw gałązek oliwnych, bądź pojedynczych, bądź splatanych w wieńce, girlandy itp. często stosowano już w straożytności, a jeszcze chętniej w wiekach następnych m.in. w sztukce nagrobnej.

Na zabytkach starożytnej sztuki sepulkralnej wizerunek gałązki oliwnej lub wieńca miał przywoływać przede wszytkim wizję rajskiej szczęśliwości, lecz w następnych stuleciach trudno już o tak jednoznaczną interpretację. Z jednej strony oliwka mogła bowiem wyrażać cnoty osoby zmarłej, wynikające ze skojarzeń z dawnymi bóstwami (np. Clementia - łaskawość, Atena - mądrość, roztropność itp.) lub nowszych reinterpretacji tj. symbolizować zasługi nieboszczki/ka dla szczęścia ogólnego. Z drugiej strony mamy natomiast znaczenia oparte na tekstach biblijnych, czyniące z oliwki znak łaski Bożej, jaką za życia cieszył się zmarły, lub "talizman" zapewniający zmarłemu pośmiertny (s)pokoj.

Poza sferą ornamentyki nagrobnej pewną "autonomię" gałązka oliwna zyskała dopiero w XIX w. pojawiając się od czasu do czasu w dłoniach aniołów, jak symbol pokoju przeznaczonego ludziom sprawiedliwym.

Prawdę napisawszy w sztukach plastycznych nieraz dość trudno odróżnić liście oliwne od wawrzynu czy mirtu. Ostateczna interpretacja zależy więc od kontekstu czy też... mniej lub bardziej pogłębionej "analizy botanicznej" ;).

© Sowa
10.09.2012

PRZYKŁADY

    Nagrobki starożytne (symbol raju)
  • Ołtarz pogrzebowy Pedany, l. 70-96 n.e., (CensusID 157464)
  • Nagrobki nowożytne
  • Płyta nagrobna Anny Margarety Marschall (zm. 1671 r.) z cmentarza przykościelnego w Boldixum (http://bildindex.de)


Do góry