Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Ogień

Obok światła, z którym dzieli zresztą wiele znaczeń, jest to kolejny, najważniejszy w każdej kulturze symbol, a zarazem fundamentalny dla symboliki sepulkralnej.

Przede wszytkim ciepły, drgający, ciągle zmieniający się płomień wyraża dynamikę i energię (życie), przez co ogień kojarzono również ze sferą płodności, ale i odnowy (por. feniks, orzeł)

W przeciwieństwie do światła, ogień posiada także i aspekt negatywny. Jest bowiem siłą niosącą zniszczenie, żywą i groźną dopóki istnieje coś, co może trawić. Destrukcję postrzegano jednak również jako zjawisko pozytywne, przynoszące oczyszczenie (zniszczenie tego, co ułomne i złe) i odnowę.

Szczególne miejsce zajmował ogień w biblijnych metaforach, gdzie oprócz wyżej wymienionych widziano w nim znak Boga i jego mocy (por. krzak gorejący, słup ognia prowadzący Izraelitów przez pustynię, płomienne języki podczas zesłania Ducha Św.), ale także Jego gniewu (płonący miecz aniołów strzegących Raju czy karzących Dawida, ognie niszczące Sodomę i Gomorę). Negatywny aspekt znalazł odzwierciedlenie m.in. w symbolice ogni piekielnych, wyrażających cierpienie, ale być może związanych również z oczyszczającym aspektem ognia.

W sztuce następnych stuleci ogień ukazywano w różnym kontekście. Warto nadmienić, iż stał się on atrybutem licznych alegorii, wyrażających gorliwość i żarliwość (Religia, Wiara, Miłość), ale także gniew (Erynie).

Z "cmentarnego" punktu widzenia, poza przedstawieniami alegorycznymi, najczęściej odwoływano się do wizerunku ognia jako symbolu życia. Dokładna interpretacja zależy jednak od kontekstu, gdyż przedstawienie płomienia mogło wyrażać zarówno przemijające życie ludzkie (gasnący płomień), jak i żarliwą wiarę zmarłego, życie wieczne czy wreszcie samego Boga.

Kolejna moda na antyk, która nastała pod koniec XVIII w., wprowadziła na pomniki cmentarne motywy oparte na kulturze starożytnej m.in. kadzielnice. Pierwotnie towarzyszyły one ofiarom składanym przodkom, lecz w nowożytnej interpretacji stały się po prostu symbolem hołdu i pamięci o zmarłych.

W XIX w. dużą popularnością cieszyły się również symbole cnót teologicznych, gdzie Miłość reprezentowało serce z płomieniem lub "antyczne" naczynie w typie amfory, z wydobywającym się zeń ogniem.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: przedmioty zapewniające światło i ogień (lampka, pochodnia, świecznik, świeca, znicz) :: światło

PRZYKŁADY

  • Jan Józef Manzel, Nagrobek rodziny Józefa Rostropowicza (zm. 1847 r.) na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.


Do góry