Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Obelisk

Swoim kształtem przypomina promień słoneczny, toteż w starożytnym Egipcie był związany z kultem słońca i bóstw solarnych, z którymi często utożsamiali się faraonowie. Obelisk wyrażał więc jednocześnie ideę wiecznego życia i władzy królewskiej.

W bardziej metafizycznej interpretacji jego wyniosła forma, przypominająca wznoszący się ku niebu płomień, była odczytywana jako symbol wyzwolenia się z ograniczeń cielesności i dążenia nieśmiertelnej duszy do doskonałości lub w ogóle do Niebios.

Obeliski pojawiły się w przestrzeni sakralnej w czasach V dynastii władającej Egiptem (l. 2498-2345 p.n.e.) i to zarówno w świątyniach, jak i przed grobami królów lub... całkiem przeciętnych obywateli. Dopiero jednak w czasach Nowego Państwa (l. 1567-1085 p.n.e.) ich liczba znacznie wzrosła, a zarazem wzmocnieniu uległa ich rola jako symboli władzy faraona, wystawianych np. z okazji jubileuszu sprawowania władzy. Zapewne świadomie nawiązywali do tego władcy innych krajów (np. cesarze rzymscy i bizantyńscy), nieraz przenosząc do swoich stolic egipskie obeliski.

Poza Egiptem, w epoce starożytnej obelisk właściwie nie pojawiał się w funkcji elementu sztuki sepulkralnej. Jako się rzekło traktowano go bowiem raczej jako znak panującego i jego sukcesów (np. zwycięstw wojennych), bardziej stosowny w przestrzeni poza cmentarnej.

Dopiero w XVI w. rozpowszechnił się pogląd, jakoby obeliski pełniły funkcję nagrobków cesarzy i znaczniejszych władców1, toteż motyw ten rychło został przejęty do popularnych "rekwizytów" sztuki sepulkralnej. Wówczas też zyskał dodatkową symbolikę jako znak cnoty, stałości i wytrwałości. Zazwyczaj nie stanowił jednak głównego elementu kompozycji, a jego forma, najczęściej odtwarzana na kościelnych pomnikach przyściennych, uległa "spłaszczeniu".

Kolejnej ewolucji obelisk uległ w XIX w., kiedy to jego kształt stał się bardziej zróżnicowany, a zarazem bliższy starożytnemu pierwowzorowi (przekrój poprzeczny w formie kwadratu). Powstanie rozległych cmentarzy podmiejskich pozwoliło bowiem "zaistnieć" nagrobkom w mniej "płaski" sposób, narzucony niegdyś przez niewielką przestrzeń kościoła. Jednocześnie znalazła się duża przestrzeń, gdzie nie tylko panujący i szlachetnie urodzeni mogli demonstrować swoją zamożność. Obelisk stał się wówczas popularnym pomnikiem kojarzonym nie tyle z władzą, co zasługą na jakimś polu działalności publicznej.

Na polskich nekropoliach naprawdę masowo obelisk zaczął występować w 2. połowie XIX w., niemal wyłącznie jako niezależny monument, wykonany z twardych, szlifowanych na gładko gatunków kamienia, czasami zdobiony medalionami portretowymi lub wieńcami wykonanymi w brązie. Wiązało się to m.in. z rozwojem kolei (sprowadzanie materiałów) i zapewne również mechanicznych metod obróbki kamienia.

Pod koniec XIX w. popularność obelisku jako pomnika nagrobnego była już tak wielka, że zaczęła razić estetów, którzy tą jego wszechobecność postrzegali jako "(...) zaprzeczenie wszelkiej idei artystycznej"2.

© Sowa
10.09.2012

PRZYKŁADY

Przypisy

  1. K. Cieślak, Kościół - cmentarzem : sztuka nagrobna w Gdańsku (XV-XVIII w.) : "długie trwanie" epitafium, Gdańsk 1992, s. 71.
  2. Die Grabskulptur der Gegenwart, "Der Kunstwart" 1891, nr 4, s. 216.


Do góry