Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Menora

Wizerunek menory jest jednym z najstarszych, a zarazem najpopularniejszych symboli judaizmu. Warto jednak pamiętać, że nazwa ta przysługuje właściwie tylko złotemu, siedmioramiennemu świecznikowi, stojącemu niegdyś w Świątyni Jerozolimskiej, a tylko wyjątkowo określa się w ten sposób również ośmioramienną lampkę chanukową.

Kształt menory i jego genezę wywodzono z różnych źródeł. Według niektórych badaczy odtwarzała ona formę szałwi palestyńskiej, zapewniającej ponoć nieśmiertelność. Do tej samej symboliki nawiązują i inne interpretacje, opierające się na porównaniu menory z popularnymi w sztuce starożytnej Bliskiego Wschodu przedstawieniami Drzewa Życia. Za tym ostatnim dodatkowo przemawia język, jakim opisano święty świecznik w Biblii - pełen odniesień do świata roślin.

Treści, jakie niosła ze sobą menora, w ciągu wieków nawet nie tyle ewoluowały, co "przyrastały". Sama jej nazwa stwarza zresztą pole do różnorodnych dociekań, zawiera bowiem słowo or, oznaczające m.in.: światłość, jasność, światło dzienne, oświecenie, objawienie, pogoda, szczęście, płomień, ogień, które w tekstach biblijnych pojawia się w różnym kontekście, odnoszącym się m.in.: do Boga, życia (wiecznego), pobożności, duszy, Nauki (Tory), mądrości, sprawiedliwości, prawości itp. Do tego warto przypomnieć o symbolice liczby siedem, aby zrozumieć, dlaczego... ten artykuł jest tak długi ;)

Blask świec menory postrzegano zatem przede wszytkim jako znak boskiego czuwania, aby naród wybrany wypełniał dane mu Prawo. W powiązaniu z symboliką Drzewa Życia jej światło zyskiwało uniwersalną wymowę źródła życia i dobra. Nie bez znaczenia była również liczba siedmiu lamp. Dopatrywano się w nich odwzorowania sześciu planet (znanych kosmologii babilońskiej i egipskiej) z centralnie położonym słońcem, "zawieszonych" na Drzewie Życia. Tym samym menora stawała się jakby wyobrażeniem niebios czy wręcz kosmosu. Kolejne interpretacje licznie pojawiają się w Talmudzie, midraszach czy literaturze kabalistycznej, gdzie menora symbolizuje: Boga (zwłaszcza jego aspekt najbliższy człowiekowi tj. Szechinę), Torę, duszę ludzką lub tkwiący w człowieku boski pierwiastek. W nowszych czasach stała się symbolem nadziei na odrodzenie państwa żydowskiego, a kiedy to nastąpiło, jej wizerunek przyjęto za godło Izraela.

W żydowskiej sztuce nagrobnej menora pojawiała się dopiero na początku naszej ery, po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej (70 r. n.e.) m.in. na nagrobkach katakumbowych (w Bet Szearim aż do IV w. n.e.). Już wówczas jej przesłanie było bardzo różnorodne, choć nieraz była "po prostu" demonstracją wyznania zmarłego.

Na aszkenazyjskich pomnikach nagrobnych epoki nowożytnej dokładne odwzorowanie menory występuje bardzo rzadko, co jest szczególnie niezwykłe w porównaniu z jej ogromną popularnością w sztuce pozacmentarnej. Licznie pojawiają się natomiast lampy, świece i świeczniki, których przesłanie nie odbiegało zbytnio od symboliki menory.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: lampka ner tamid :: przedmioty zapewniające światło i ogień (lampka, pochodnia, świecznik, świeca, znicz) :: światło


Do góry