Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Kolumna, filar

Wbrew pozorom nie są to tylko banalne elementy architektury. Właśnie ze względu na swoją rolę w budowlach zyskały bowiem odrębną i istotną symbolikę.

Kolumny pełnią bowiem ważną funkcję w konstrukcji budynku, zatem faktycznie i symbolicznie wyrażają trwałość, stabilność, bezpieczeństwo. Dzięki temu stały się m.in. atrybutami alegorii Pewności, ale i cnót związanych z nieuległością np. Męstwa.

Jednocześnie filary wyznaczają piony w architekturze, łącząc najczęściej poziom ziemi z przestrzenią wyniesioną w górę. Utożsamiano je zatem z osią świata lub Drzewem Życia (kolumna z bazą i głowicą: pień, korzenie, korona), a więc "pojęciami" scalającymi świat ludzi i bogów oraz niejako "porządkującymi" kosmos w konkretne przestrzenie.

Podobnie jak Drzewo Życia, również kolumna bywała interpretowana jako znak człowieka, stworzonego z ciała i bytującego w świecie materialnym (ziemia), ale o duszy i intelekcie wyrywających się ku niebiosom.

Wreszcie, według mitologii greckiej na kolumnie symbolizującej władzę i porządek miał zasiadać Zeus, toteż stała się ona popularnym środkiem artystycznym, służącym wywyższeniu ziemskich władców i ich osiągnięć oraz świętych (por. Kolumna Trajana w Rzymie, Kolumna Zygmunta w Warszawie).

Myśliciele chrześcijańscy najchętniej sięgali jednak do znaczenia kolumny jako łącznika między Niebem a Ziemią, Bogiem i ludźmi. W tym kontekście jedno z narządzi Męki Pańskiej (łac. arma Christi) stawało się ołtarzem ofiarnym, czyli właśnie ogniwem między Bogiem a człowiekiem. Nieprzypadkowo też już od czasów średniowiecza wzdłuż kolumn umieszczano posągi świętych - orędowników i pośredników na drodze ku Zbawieniu. Do kolumny przyrównywano nawet Chrystusa m.in. ze względu na jego bosko-człowieczą naturę.

Na pomnikach cmentarnych kolumny i filary występowały niemal od pradziejów, lecz głównie jako motyw zdobniczy. Do naszych czasów zachowały się jednak greckie pomniki przypominające kolumny zwieńczone stożkiem oraz rzymskie cippusy, które zresztą przyjmowały mało "wyniosłą" formę. W obu wypadkach trudno mi jednak powiedzieć, na ile wybór takiej formy nagrobka był podyktowany chęcią przekazania jakiś dodatkowych treści, a na ile po prostu "urokiem" samej formy.

W epoce nowożytnej pomniki nagrobne w formie kolumny zaczęły pojawiać się znacznie częściej, zwłaszcza od połowy XVIII w. (neoklasycyzm), sporadycznie aż do 2. połowy XIX w. i dłużej. Nie tylko osiągały wówczas bardziej okazałe rozmiary, a nieraz i dekorację, ale też wyraźnie niosły ze sobą pewne przesłanie.

Pierwsze z nich nawiązywało do symboliki kolumny jako pomnika chwały lub cnót konkretnej jednostki. Nagrobki tego typu zdobiono "kompletnymi" (zob. niżej) kolumnami, zwieńczonymi gustowną urną, krzyżem, wieńcem lub girlandą.

Niemniej popularny był również motyw kolumny złamanej, wyrażającej przerwane życie ludzie czy też w ogóle przemijanie, nawet rzeczy pozornie trwałych. Siła wyrazu takich nagrobków była niewątpliwie znacznie większa niż poprzednich, zwłaszcza jeśli artysta wykazał się odpowiednimi umiejętnościami. Na polskich (szczególnie warszawskich) nekropoliach czasami trudno bowiem odróżnić pierwotny zamysł artystyczny od zniszczeń II wojny światowej.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: drzewo :: obelisk

PRZYKŁADY


Do góry