Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Krzyż celtycki i "pseudo-celtycki"

Tak zwany krzyż celtycki (irlandzki) jest właściwie wariantem krzyża łacińskiego, wzbogaconym o obręcz wokół przecięcia belek, gdzie zazwyczaj znajdowało się wyobrażenie lub symbol Chrystusa. Prawdopodobnie forma krzyża celtyckiego była nawiązaniem do pogańskiego symbolu wpisanego w koło krzyża równoramiennego, oznaczającego słońce i jego dobroczynną moc. Symbolu - co warto przypomnieć - pojawiającego się w wielu kulturach i nieraz "asymilowanego" podczas akcji chrystianizacyjnych.

Najczęściej krzyż celtycki kojarzy się z bogato ornamentowanym, wolnostojącym krzyżem, majestatycznie wznoszącym się pośród łąk lub... grobów. W istocie, jako samodzielny pomnik zaczęto go wystawiać od ok. VIII w. dla oznaczenia miejsc świętych (m.in. cmentarzy). Większość autorytetów jest też zgodna, że stanowił on element typowy głównie dla kultury Wysp Brytyjskich, wywodzący się jednak ze sztuki irlandzkiej.

Sama forma tego krzyża, jak już zasygnalizowałam, nie była zarezerwowana tylko dla Celtów irlandzko-brytyjskich, czego potwierdzenie znajdujemy w europejskiej sztuce sakralnej m.in. na naszym polskim "podwórku". Na problem zwróciła mi uwagę pewna mieszkanka Mogilna, w 2011 r. przesyłając zdjęcie prostego, metalowego krzyża z obręczą wokół skrzyżowania belek1.

Po przewertowaniu kilku publikacji poświęconych wiejskim nagrobkom XIX-wiecznym2, do których zaliczał się pomniczek z Mogilna, okazało się, że wśród zabytków kowalstwa cmentarnego z terenu Europy Środkowo-Wschodniej forma "krzyża celtyckiego" bynajmniej nie należała do ewenementów.

Na kontynencie jednak obręcz na skrzyżowaniu belek traktowano raczej jako motyw dekoracyjny niż symboliczny. Upodabniano ją do wieńca, korony cierniowej lub po prostu ramy dla innych ornamentów. Nierzadko owa "aureola" otaczała postać Chrystusa Ukrzyżowanego, serce gorejące lub... tabliczkę komemoratywną, kierując wzrok widza właśnie ku tym elementom. Rozprzestrzenianiu się motywu z pewnością sprzyjał rozwój przemysłu metalurgicznego (XIX-XX w.), zwłaszcza budowa wielkich odlewni o szerokim zasięgu dystrybucji tak produktów, jak i katalogów-wzorników, będących z kolei inspiracją dla lokalnych twórców.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: krzyż

PRZYKŁADY

  • Nagrobek Gertrude Mary Povixke-Robin (zm. 1915 r.?) na Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym w Warszawie.

Przypisy

  1. Dziękuje w tym miejscu p. Paulinie z Mogilna.
  2. Na przykład: M. Baur-Heinhold, Schmiedeeisen Grabkreuze, München 1984 ; W. Kowalczuk, Krzyże kowalskie na Podlasiu : wystawa ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Białymstoku, Białystok 1992.


Do góry