Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Krzyż

Dziś symbol ten kojarzy się głównie z chrześcijaństwem, lecz jako "forma ikonograficzna" znany był już od czasów prehistorycznych (m.in. swastyka), a niemal ogólnoświatową popularnością cieszył się ankh.

Symbolizował życie (ankh - Egipt, swastyka - Indie), słońce i bóstwa solarne (Asyria, Babilonia, cywilizacje peruwiańskie, Germanie) lub przeciwnie - deszcz (Indianie północnoamerykańscy) oraz związane z nimi pojęcia takie jak szczęście, dobrobyt, płodność, pomyślność, długowieczność (Indie, Chiny), cykle przyrody i odradzanie. Gdzie indziej znów postrzegano go jako podstawę wszechświata (Grecja, Rzym), klucz do raju (buddyzm), a krzyż w formie litery T (zanim stał się symbolem św. Antoniego Pustelnika), symbolizował centrum świata, a zarazem jako Drzewo Życia jego oś.

Mimo tej pozytywnej symboliki, w czasach antycznych krzyż w formie dwóch belek różnej długości był narzędziem kary, dość powszechnie stosowanym m.in. na terenie Persji, Egiptu, wśród Fenicjan, Greków i wreszcie w Rzymie, gdzie służył karaniu niewolników i/lub buntowników.

Wszytko zmieniło się po śmierci Jezusa, od kiedy krzyż stał się symbolem wiary chrześcijańskiej, skupionej wokół Jego ukrzyżowania i zmartwychwstania. Narzędzie Męki Pańskiej niejako "streszcza" w sobie dogmaty o miłości i miłosierdziu bożym, zbawczej mocy ofiary Syna i Jego triumfu nad złem, życia nad śmiercią. W swych podstawowych formach (greckiej i łacińskiej) krzyż jest tym samym wyznaniem wiary i znakiem błogosławieństwa. Początkowo "zastępował" również wizerunek samego Chrystusa, aczkolwiek sam krucyfiks zaczął się pojawiać dopiero od ok. VI w.

Na marginesie warto również wspomnieć, iż krzyż bywał przez teologów utożsamiany z rajskim Drzewem Życia, a zarazem przeciwieństwem Drzewa Poznania Dobra i Zła. Przyniósł bowiem ludzkości zbawienie (życie), podczas gdy drugie z rajskich drzew stało się przyczyną grzechu (śmierci).

Tak bogaty "bagaż znaczeniowy" sprawił, że w folklorze chrześcijańskim krzyż stał się nie tylko symbolem wiary, ale również uniwersalnym amuletem i talizmanem (zob. m.in. swastyka).

Do wydania edyktu mediolańskiego (313 r.) krzyż "ukrywano" jednak w innych znakach m.in. pogańskich odmianach tej figury (np. ankh) oraz kotwicy, rybie, figurze oranta/ki, żaglu i maszcie, literach T, X, P itp. itd. Z jednej strony była to forma "kamuflażu", a z drugiej celowa praktyka adaptowania symboli zrozumiałych dla lokalnych wspólnot chrześcijańskich lub... pogańskich. Dopiero Konstantyn I uczynił z krzyża oficjalny symbol nowej, powszechnej religii, lecz bynajmniej nie zahamowało to tworzenia jego kolejnych wariantów.

Ogromne znaczenie krzyża prowokowało różne jednostki do dalszego "wzbogacania" jego treści i tworzenia kolejnych odmian, czego przykładem oprócz ankh czy swastyki może być również znak Y (krzyż widlasty, crux dolorosa) lub krzyż św. Piotra.

Krzyż widlasty niegdyś służył karaniu żołnierzy rzymskich, lecz w ciągu średniowiecza stał się symbolem Trójcy Świętej lub Drzewa Życia (por. krucyfiksy w kształcie litery Y).

Z kolei św. Piotr, kiedy przyszło mu umrzeć za wiarę, ubłagał swoich oprawców, aby przybili go do krzyża głową do dołu, nie czuł się bowiem godny umierać jak Chrystus. Tak więc krzyż łaciński obrócony o 180o stał się symbolem pierwszego spośród apostołów do czasu... pojawienia się satanizmu, który w tej formie demonstruje swoją negację chrześcijaństwa.

Na kontynencie europejskim, gdzie dominującą rolę pełniło właśnie chrześcijaństwo, krzyż był najpopularniejszym typem nagrobka (zwłaszcza na nekropoliach wojskowych), a jego występowanie na cmentarzach datuje się od dawien-dawna. Nie jest to jednak równoznaczne z jego wszechobecnością na pomnikach sepulkralnych.

Prawdę napisawszy na płytach nagrobnych, epitafiach czy monumentalnych pomnikach kościelnych aż do połowy XVIII w. krzyż pojawiał się co najwyżej jako jeden z atrybutów alegorii Wiary (skądinąd często przywoływanej). O wyznaniu zmarłego częściej informowały wizerunki osób świętych, ich symbole (np. monogramy chrystusa), sceny biblijne czy wreszcie alegorie cnót teologicznych lub kardynalnych.

Zupełnie odwrotnie rzecz wyglądała na cmentarzach przykościelnych, gdzie w mniej lub bardziej okazałej formie krzyż był podstawowym typem nagrobka.

W XIX w. na nekropoliach chrześcijańskich trudno już było spotkać monument bez krzyża, choć od religijności obywateli danego kraju zależało, na ile dominujący był to element całego pomnika. Niemal do połowy XX w. na cmentarzach wiejskich utrzymywał się zwyczaj wystawania nagrobków przede wszytkim w formie krzyża.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: ankh (crux ansata) :: kotwica :: krzyż celtycki i "pseudo-celtycki" :: krzyż prawosławny :: swastyka


Do góry