Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Jeleń

Zwierzę to pojawia się prawie wyłącznie na pomnikach żydowskich.

W Biblii i żydowskiej literaturze religijnej jeleń uosabiał szybkość, dostojność, piękno, łagodność i dobroć (łania), dążenie do Boga (Ps 42,2), ale też ofiarę i obiekt polowania (prześladowania). Najczęściej ukazywano go jednak jako szlachetne, poświęcone Bogu zwierzę adorujące np. Torę, menorę lub Drzewo Życia.

Tak też zazwyczaj przedstawiano go na macewach, gdzie przywoływał nadzieję na obcowanie z Bogiem i dostąpienie rajskiej szczęśliwości. Drogą ku temu miało być oczywiście przestrzeganie boskiego Prawa, o czym przypominał m.in. znany cytat z Talmudu, będący częściowo pouczeniem dla żywych, a częściowo wyidealizowaną charakterystyką zmarłego:

"Bądź wytrzymały jak tygrys, a lekki jak orzeł, rączy jak jeleń a silny jak lew, abyś mógł wypełnić wolę Ojca twego w niebiosach"
(Pirke Awot, Przypowieści Ojców 5,23 6)

W przeciwieństwie do "oficjalnej" sztuki sakralnej, w scenerii cmentarza częściej znajdziemy natomiast sceny z jeleniem jako ofiarą. Uciekająca lub przebita strzałami łania ilustrowała fakt śmierci lub odwieczną walę dobra (życia) i zła (śmierci).

Prawdopodobnie właśnie zalecenie Ojców przyczyniło się także do ogromnej popularności imion Cwi lub Hersz, które w języku hebrajskim i jidysz oznaczają właśnie jelenia. Z kolei subtelna uroda i łagodność łani sprawiły, iż jej hebrajską nazwę nieraz nadawano jako imię kobietom.

Jeleń był również jednym z atrybutów Neftalego (Naftalego), którego w niektórych wersjach Biblii przyrównywano do łani (m.in. Vulgata Rdz 49,21) i chwalono za chętne i szybkie wypełnianie poleceń swego ojca Jakuba. Na pomnikach nagrobnych może więc sygnalizować, iż zmarły pochodził właśnie z rodu Neftalego.

W dwóch ostatnich wypadkach imię lub pochodzenie znajdowało wyraz w dekoracji nagrobków, aczkolwiek nie było to zjawisko masowe.

© Sowa
10.09.2012

PRZYKŁADY

  • Nagrobek Ester Rachel Kamińskiej (zm. 1925 r.) na Nowym Cmentarzu Żydowskim w Warszawie.


Do góry