Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Jabłko

Niewiele symboli w kulturze europejskiej miało tak skrajne znaczenia jak właśnie jabłko.

W starożytnej Grecji utożsamiało młodość, radość, a przede wszytkim miłość i erotyzm (w zaokrągleniach i formie przeciętego na pół gniazda nasiennego dopatrywano się podobieństw do pewnych elementów kobiecej anatomii). Jako atrybut Afrodyty jabłko pojawiało się zatem w wielu mitach, odgrywając istotną rolę w zalotach i uwodzeniu (por. Akontis i Kidyppe, Melanion/Hippomenes i Atalanta). Owocem miłości jest wszakże potomstwo, a więc nowe życie, uzupełniające lukę po umarłych, tak więc w bardziej "metafizycznym" wymiarze jabłka wyrażały także nieśmiertelność.

Warto wreszcie przypomnieć ślubny dar Gai dla Hery tj. właśnie jabłonie, których złote jabłka miały bogom zapewniać młodość (szerzej znane jako jabłka Hesperyd) czy - z innego krańca Europy - legendarną "wyspę jabłek" tj. Avalon, gdzie król Artur kuruje swoje rany w oczekiwaniu na kolejne wspaniałe bitwy.

Dla chrześcijańskich myślicieli jabłko uosabiało jednak przede wszytkim doczesne i grzeszne przyjemności, oddalające myśli śmiertelników od Boga, co zapewne wynikało właśnie z rodzaju kultu, jakim otaczali jabłonie Grecy i Rzymianie. Jabłko stało się więc symbolem grzechu, zwłaszcza pierworodnego, czego źródłem było również postrzeganie owoców w ogóle jako emblematów m.in. poznania (zob. owoc) - w tym wypadku związanego z nieposłuszeństwem i zgubnego w skutkach.

Na marginesie warto jednak wspomnieć, że oryginalne teksty Pisma Świętego, jeśli już przywołują jabłko, to prawie wyłącznie granatowca i w zupełnie innym kontekście, natomiast w historii kuszenia prarodziców jest tylko mowa o "owocu" (Rdz 3,1-12).

W chrześcijańskiej sztuce sakralnej jabłko występowało jednak niemal bez wyjątku zarówno w scenach ilustrujących grzech pierworodny, jak i w dłoniach śmierci, przypominającej o karze za odejście od Boga. Bywało jednak także atrybutem Chrystusa, wyrażając zwycięstwo nad grzechem i ponowne otwarcie Raju dla ludzkości.

Na pomnikach cmentarnych jabłka pojawiają rzadko, zresztą zazwyczaj w ogólnym znaczeniu owoców, czy to jako elementy wieńców, girlandów, zawartość koszy lub rogów obfitości. Bodaj dopiero w XX w. (a i wówczas nieczęsto) można jednak wypatrzyć na chrześcijańskich nekropoliach pomniki, których głównym motywem jest jabłoń. Pozornie kłóci się to z "tradycją", lecz przypomnijmy sobie, że tak jak enigmatyczna jest natura Owocu Poznania, tak samo niewiele wiadomo o owocach Drzewa Życia. Równie dobrze mogą to być i jabłka ;)

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: granatowiec (jabłko granatu) :: owoc

PRZYKŁADY

  • Nagrobek rodziny Grędzińskich na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie, ok. 1930 r.
  • Nagrobek Tadeusza Nowaka (zm. 1991 r.) na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie


Do góry