Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Drzewo

Należy do najbardziej uniwersalnych symboli, spotykamy je bowiem w różnych kulturach jak świat długi i szeroki, przy czym jego wymowa jest właściwie zawsze pozytywna. Ogólne znaczenie drzewa należy odczytywać w dwojaki sposób: albo jako symbol kosmiczny, uosabiający ład wszechświata i jego trwanie (Drzewo Życia), albo jako personifikację człowieka.

W pierwszym wypadku wysokie, pnące się ku przestworzom drzewa symbolizowały oś świata i zarazem "łącznik" między Niebem a Ziemią. Z kolei jako element przyrody drzewa reprezentowały jej cykle tj. przemijanie (wzrastanie, kwitnienie, wydawanie owoców, obumieranie), lecz również odradzanie (wiosenne budzenie się do życia, wydawanie owoców). Szczególne znaczenie miały też odmiany niezrzucające liści na zimę, które odzwierciedlały wieczne trwanie życia.

Te same cykle odnoszą się również do życia człowieka, tak w sensie dosłownym, jak i metafizycznym. Drzewo wzrasta bowiem ku niebu i słońcu (tj. dobru, do którego powinien kierować się także człowiek), kwitnie, wydaje owoce (dzieci lub dzieła swej myśli), po czym zrzuca liście i zapada w sen (niby-śmierć), aby obudzić się (tj. zmartwychwstać) wraz z nadejściem wiosny. Nie bez znaczenia był również fakt jakby "zakotwiczenia" drzew na dwóch płaszczyznach: korzenie tkwią bowiem w ziemi, podczas gdy korona sięga chmur. Tak samo człowiek, chociaż zrodzony z prochu, pnie się ku niebiańskiej doskonałości.

Opisana symbolika zyskała dodatkowe znaczenie w myśli chrześcijańskiej. Drzewo Życia utożsamiano m.in. z Krzyżem Św. oraz w ogóle z krucyfiksem, czyli znakiem jedności (pojednania) Nieba i Ziemi oraz Zbawienia tj. życia wiecznego. Ziemsko-niebiańskie "środowisko" drzew interpretowano z kolei jako dwoistą naturę Jezusa tj. zarazem Syna Człowieczego (ziemia) i Bożego (niebo).

Motyw drzewa lub gałęzi poszczególnych gatunków pojawiał się w sztuce nagrobnej od czasów bardzo odległych, choć w ciągu wieków przywoływano różne aspekty jego symboliki.

Już w starożytnym Egipcie ważną rolę w wystroju grobowców odgrywały wizerunki Drzewa Życia (najczęściej sykomory), zapewniającego zmarłym ochłodę i pożywienie w życiu pośmiertnym. Odwołaniem do tego samego motywu były również dęby, drzewa oliwne czy laurowe, którym towarzyszą ptaki (personifikacje dusz) skubiące ich owoce i liście, czasami ukazywane na starorzymskich ołtarzach poświęconych rodzinnym manom lub konkretnym zmarłym. Z kolei z tego źródła przejęli je pierwsi chrześcijanie, często ukazując podobne motywy na swych sarkofagach czy w malarstwie katakumbowym.

W sztuce średniowiecznej i nowożytnej rzadko przywoływano motyw drzewa jako całości, poprzestając zazwyczaj na odtwarzaniu gałązek czy liści konkretnych gatunków (dąb, laur, oliwka, palma). W bardziej "kompletny" sposób ukazywano drzewa dla zilustrowania końca życia ludzkiego (drzewo złamane, ścięte, uschnięte), choć naturalnie pojawiały się bardziej wysublimowane analogie, szczególnie w czasach baroku. Nieraz sięgano np. do wizerunku drzew owocujących, co miało wyrażać aktywną działalność zmarłego w jakiejś dziedzinie.

Za sprawą romantyzmu na XIX-wiecznych cmentarzach (zwłaszcza w Polsce) licznie zaczęły się pojawiać nowe typy nagrobków w formie pni z obciętymi konarami lub krzyży zbitych z drewnianych belek. Miały one nawiązywać do cmentarzy wiejskich lub w ogóle scenerii nie tkniętej cywilizacją, choć w Polsce utożsamiano je również z mogiłami powstańczymi. Interpretacja ich znaczenia jest jednak cokolwiek kłopotliwa. O ile "drewniane" krzyże miały jakieś uzasadnienie w symbolice krzyża jako Drzewa Życia (zob. wyżej), to pnie ze ściętymi gałęziami oznaczałoby raczej okaleczenie, a nie naturalny proces śmierci... Może chodziło jednak o przekazanie po prostu umiłowania natury?

Drzewo chętnie też przedstawiali na macewach żydowscy artyści. Najczęściej odwoływano się do motywu drzewa złamanego jako symbolu śmierci człowieka, wzbogacając go nieraz o dodatkowe treści np. drzewo kwitnące oznaczało osobę młodą, drzewo z owocami - matkę lub ojca, a pozbawiony ich konar - człowieka zmarłego bezpotomnie.

Drugim popularnym motywem sztuki żydowskiej było Drzewo Życia, wyobrażane np. jako palma, ale też przy pomocy mniej "oczywistych" symboli tj. menora czy winorośl, nieraz oplatająca Torę. W jego identyfikacji pomaga fakt, że zazwyczaj adorowały je ptaki, lwy, gryfy, spożywające czasami jego liście lub owoce. W tym kontekście zwierzęta te można uważać także za reprezentację duszy zmarłego, która w nagrodę za dobre uczynki dostąpiła życia wiecznego.

© Sowa
10.09.2012

Zobacz też: cis :: cyprys :: dąb, liście dębowe, żołędzie :: palma, gałązka palmowa :: oliwka, oliwna gałąź lub wieniec :: wawrzyn (laur)

PRZYKŁADY


Do góry