Sztuka cmentarna


Leksykon symboli nagrobnych i cmentarnych

Niniejszy zakątek Cmentarium poświęcam pamięci mojej Jedynej-Ukochanej-i-Niepowtarzalnej Czesi, która przez prawie szesnaście lat zaszczycała mnie swoją kocią obecnością. Niby długo, a jednak za krótko :(


Jak wynika z definicji symbolu, jego istotą jest wieloznaczność. Nie próbowałam zatem "wyczerpać" tematu (o ile jest to w ogóle możliwe), tylko skoncentrowałam się na znaczeniach najistotniejszych lub najczęściej powtarzających się w dziełach sztuki nagrobnej.

Głównym kryterium doboru symboli, naturalnie oprócz ich obecności w sztuce cmentarnej, było występowanie w obrębie kultury europejskiej (zachodniej) z uwzględnieniem jej korzeni tj. tradycji starożytnego Egiptu, Grecji, Cesarstwa Rzymskiego. Celowo pominęłam jednak personifikacje (alegorie), bo właściwie każda zasługiwałaby na opracowanie godne np. opisanych gdzie indziej aniołów. Cóż może kiedyś...

Oprócz podanych pod "artykułami" przykładów wiele ilustracji można znaleźć w Galerii Cmentarium lub Cmentarza Powązkowskiego w Warszawie (wyszukiwanie przez słowa kluczowe). Pomników z tej ostatniej nekropolii z zasady nie podawałam, aby Szanowna Publiczność nie odniosła wrażenia, że... pisałam niniejszy Leksykon na podstawie jednego cmentarza ;)


A

alfa i omega :: ankh (crux ansata)

B

bańka mydlana zob. putto puszczające bańki mydlane (homo bula) :: bluszcz :: bratek zob. fiołek, bratek (tj. fiołek trójbarwny)

C

chrystogram chi-rho :: chrystogram I.H.S. :: chryzantema :: cis :: cyprys :: czaszka ludzka

D

D.O.M. :: dąb, liście dębowe, żołędzie :: drzewo :: drzewo iglaste, szyszka :: dzban i misa

F

fiołek, bratek (tj. fiołek trójbarwny)

G

głowa lub czaszka barana, byka (bukrnion), kozy (aegikranion) :: gołąb :: goździk :: granatowiec (jabłko granatu) :: greckie naczynia rytualne :: gryf :: gwiazda :: gwiazda pięcioramienna (pentagram) :: gwiazda sześcioramienna (heksagram, pieczęć Salomona, tarcza Dawida, gwiazda Dawida)

I

instrument muzyczny

J

jabłko :: jaszczurka :: jeleń

K

kaduceusz, kerkeion :: kielich i hostia :: kir :: klepsydra :: kolumna, filar :: koło (okrąg), kula, :: korona :: korona cierniowa zob. narzędzia Męki Pańskiej (arma Christi) :: kosa :: kość, szkielet, zwłoki :: kotwica :: krzyż :: krzyż celtycki i "pseudo-celtycki" :: krzyż prawosławny :: książka, księga, zwój :: kwiat

L

lampka ner tamid :: lew :: Lewiatan :: lilia

Ł

łopata :: łódź, statek, okręt :: łuk i strzały

M

mak, makówka :: menora :: mirt :: motyl, ćma, gąsienica :: muszla

N

narcyz (żonkil) :: narzędzia Męki Pańskiej (arma Christi) :: niedźwiedź :: nietoperz :: nóż

O

obelisk :: ogień :: Oko Opatrzności :: oliwka, oliwna gałąź lub wieniec :: orzeł :: oset :: owca, baranek (jagnię) :: owoc

P

palma, gałązka palmowa :: paw :: pelikan :: pies :: piramida :: pisklę :: przedmioty zapewniające światło i ogień (lampka, pochodnia, świecznik, świeca, znicz) :: pszczoła, ul :: ptak

R

R.I.P. :: ręce w geście błogosławieństwa :: ręka trzymająca gęsie pióro :: ręka trzymająca młot :: ręka wrzucająca monetę do skarbonki :: ręka w chmurze lub sięgająca z niebios :: roślina :: róża

S

serce (Serce Jezusowe, Niepokalane Serce Najświętszej Marii Panny, serce gorejące) :: sfinks :: skarabeusz (poświętnik czczony) :: skrzydła :: słonecznik :: sowa, puchacz :: swastyka :: symbole cnót teologicznych

Ś

światło

T

tulipan

U

urna :: Uroboros (Ouroboros)

W

wawrzyn (laur) :: wąż :: wąż oplatający laskę lub kielich, wąż pijący z kielicha lub czary :: welon :: wieniec :: wierzba :: wilk :: winorośl, winne grona (winogrona)

Z

zboże (ziarna, kłosy, snopki)

Ż

żaba

Do góry

Źródła (wybór)

  • H. Biedermann, Leksykon symboli, Warszawa 2001.
  • A. de Vries, Dictionary of symbols and imagery, Amsterdam 1974.
  • Encyclopaedia judaica, M. Berenbaum and F. Skolnik, eds., 2nd ed., Detroit 2007.
  • Encyklopedia katolicka. T. 1-, kom. red. W. Granat [i in.], Lublin 1973- .
  • D. Fortstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990.
  • Benjamin Hederichs..., gründliches mythologisches Lexicon : worinnen so wohl die fabelhafte, als wahrscheinliche und eigentliche Geschichte der alten römischen, griechischen und ägyptischen Götter und Göttinnen, und was dahin gehöret, nebst ihren eigentlichen Bildungen bey den Alten, physikalischen und moralischen Deutungen zusammen getragen, und mit einem Anhange dazu dienlicher genealogischer Tabellen versehen worden..., sorgfältig durchgesehen, ansehnlich vermehret und verbessert von Johann Joachim Schwaben..., Leipzig 1770. Edycja elektroniczna.
  • G. Heinz-Mohr, Lexikon der symbole, 2. Auflage, Düsseldorf ; Köln, 1972.
  • Jewish encyclopedia : the unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia.
  • W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990.
  • Polski słownik judaistyczny : dzieje, kultura, religia, ludzie. T. 1-2 oprac. Z. Borzymińska, R. Żebrowski, Warszawa 2003.
  • M. Łagiewski, Stary cmentarz żydowski we Wrocławiu, Wrocław 1986.
  • G. Rochet, Słownik cywilizacji egipskiej, Katowice 1995.
  • D. Rozmus, De arte Judeorum sepulcrali : motywy artystyczne w żydowskiej sztuce sepulkralnej w ostatnich dwustu latach na przykładzie cmentarzy w Będzinie, Czeladzi, Olkuszu, Pilicy, Żarnowcu i Sławkowie, Kraków 2005.
  • J. Schauberg, Vergleichendes Handbuch der Symbolik der Freimaurerei mit besonderer Rücksicht auf die Mythologieen und Mysterien des Alterthums. Bd. 1-3, Zürich 1861-1863. Edycja elektroniczna.
  • A. Trzciński, Symbole i obrazy : treści symboliczne przedstawień na nagrobkach żydowskich w Polsce, Lublin 1997.
  • Wikipedia : der freie Enzyklopädie.
  • Wikipedia : the free encyclopedia

Źródła ikonograficzne

Indeks
A, B, C, D, F, G, I, J, K, L, Ł, M, N, O, P, R, S, Ś, T, U, W, Z, Ż

Powrót


Do góry