Sztuka cmentarna


Anioły w sztuce cmentarnej XIX i początku XX w.

Anioł Modlitwy

Ten typ oranta1 stał się najpopularniejszym przedstawieniem anioła na cmentarzach. Nieważne, jaki styl w sztuce był akurat modny, anioł ten zmieniał po prostu kostium, ale nadal modlił się za duszę swego podopiecznego, jakby dając znak i innym, aby także "westchnęli do Boga".

Czy występował w przeszłości? Dobre pytanie! ;-) W sztuce wieków ubiegłych spotykamy bardzo wiele aniołów pogrążonych w modlitwie lub adoracji np. Madonny z Dzieciątkiem (Fra Angelico, ołtarz Fiescole, l. 1428-1430) czy Najświętszego Sakramentu (zwłaszcza na ołtarzach), ale rzadko było to wstawiennictwo (tym zajmowali się głównie święci). I chociaż naturalnym się zdaje, aby to właśnie modlitwa w intencji człowieka była jednym z głównych zadań Anioła Stróża, to w sztuce ukazywano go przede wszytkim jako przewodnika na pełnej pokus ścieżce życia i wygląda na to, że dopiero XIX-wieczna sztuka cmentarna przypomniała właśnie ten aspekt jego działalności.

Widzimy go zatem w natchnionej pozie na grobowcu rodziny znanego warszawskiego rzeźbiarza i właściciela zakładu kamieniarskiego Jana Józefa Manzla (Józef Jan Manzel, 1857 r., Cmentarz Ewangelicko-Augsburski, Warszawa), pogrążonego w cichej zadumie nad grobem rodziny Karola Kozłowskiego (ok. 1890 r., Stare Powązki, Warszawa) i jakby zamyślonego nad miejscem spoczynku rodziny Sztumbertk-Rychter (Leopold Wasilkowski, Stare Powązki) i wzorowanym na nim pomniku rodziny Miklaszewskich (lub Beeli de Belfort) na Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym w Warszawie.

O popularności tego przedstawienia niech świadczą masowo produkowane w ciągu XIX w. i na pocz. XX w. nagrobki, jak ten rodziny Szyszko (ok. 1904 r., Cmentarz Powązkowski) z ckliwym obrazkiem aniołka modlącego się pod krzyżem czy w ogóle wszelaka różnorodność niedużych figurek i płaskorzeźb czasami stanowiących po prostu element zdobniczy nagrobka (np. Józef Jan Manzel, pomnik Marii Krzywickiej, zm. 1867 r., rodziny Kozłowskich, ok. 1872 r., rodziny Gluksbergów - wszytkie na Starych Powązkach). Zresztą także w czasach powojennych, tak przecież ubogich w rzeźbę, właśnie pogrążone w modlitwie anioły można najliczniej spotkać na cmentarzach (np. pomnik Lucyny z Magierskich Strzałkowskiej, ok. 1975 r., Cmentarz Powązkowski).

Tak więc Anioł Stróż modlący się nad grobami śmiertelników realizuje jedną z głównych (przynajmniej w ludzkim mniemaniu) funkcji anielskich, jaką jest wstawiennictwo za duszę człowieka. Warto przy tym zauważyć że chociaż od średniowiecza rolę orędowników przejęli święci, to na cmentarzach została ona prawie całkowicie "zmonopolizowana" właśnie przez anioły.

Z drugiej strony, kiedy jakieś "dzieło sztuki" staje się popularne, zazwyczaj na tym traci. Tak też stało się z naszym Aniołem Modlitwy. W ciągu XIX w., a zwłaszcza w naszych czasach, nieraz jest on sprowadzany li tylko do elementu dekoracyjnego (co widać m.in. w różnych durnostojkach z podobiznami aniołków), na cmentarzach będąc po prostu bardziej "wyszukanym" pomnikiem nagrobnym.

© Sowa
26.12.2007

Przypisy:

  1. łac. orans, orantis - modlący się.


Do góry