Sztuka cmentarna


Anioły w sztuce cmentarnej XIX i początku XX w.

Anioł Stróż

Na pewno każda z Was pamięta kiczowate obrazki złotowłosej anielicy czuwającej nad dwójką pyzatych dzieciątek przechodzących przez mostek. Jest to "piękny" przykład strywializowania roli Anioła Stróża, co niestety przeniknęło także do sztuki cmentarnej.

Przypomnijmy sobie najpierw, jakie funkcje pełnił ten anioł i jak go przedstawiano. Cóż, najkrócej mówiąc: stróżował ;-)

Jego początków można się doszukiwać w postaci archanioła Rafała, chroniącego Tobiasza juniora (por. np. Benozzo Gozzoli, Archanioł Rafał i Tobiasz, l. 1464-1465), aniołach towarzyszących umierającym (por. Ars moriendi)1 lub wspomagających śmiertelników w wyjątkowych sytuacjach losowych (np. Andrea Sacchi, Hagar na pustyni, ok. 1630 r. czy Św. Roch, którego anioł uleczył z dżumy, XVI w., Antwerpia). We wszytkich tych wypadkach anioł spełniał tylko doraźną posługę, wypełniając jedynie boskie zalecenie, lecz jeśli ktoś był bogobojny i sprawiedliwy mógł liczyć na to, że Bóg "(...) swoim aniołom dał rozkaz o tobie, aby cię strzegli na wszystkich twych drogach. Na rękach będą cię nosili, abyś nie uraził swej stopy o kamień." (Ps 91, 11-12)

Tymczasem Anioł Stróż, jakim go dzisiaj znamy, "narodził" się dopiero w epoce kontrreformacji, czyli w początkach XVII w. i w przeciwieństwie do wspomnianych przykładów, opiekował się śmiertelnikiem przez całe jego życie (a nawet dłużej). W ten sposób stał się wyrazem pewnej indywidualnej i intymnej więzi między człowiekiem a Bogiem, który tak ukochał ludzkość, że każdemu jej przedstawicielowi zapewnił własnego bodyguard`a ;-).

Na obrazach XVII-wiecznych widzimy go zazwyczaj, jak prowadzi człowieka (ukazanego jako dziecko) przez życie, osłaniając przed złem (smok albo inna potwora personifikująca diabła) i jednocześnie wskazując niebo - ostateczny cel ludzkiego życia (np. Anioł Stróż, Antonio de Pereda(?), 1646 r.). Czasami też występował jako orędownik, polecający swego podopiecznego łasce boskiej lub wstawiennictwu Najświętszej Maryi Panny (Gaetano Gandolfi, Św. Justyna i Anioł Stróż polecają Matce Boskiej niewinną duszę, l. 1792-1793).

W XIX-wiecznej sztuce cmentarnej Anioł Stróż pełnił głównie rolę orędownika (patrz Anioł Modlitwy) i strażnika spokoju zmarłych (patrz Anioł (S)Pokoju / Ciszy / Milczenia), które to zadania omówimy sobie szczegółowo w innym miejscu. Co ciekawe nieraz przyjmował twarz członka rodziny, najczęściej młodo zmarłej kobiety (patrz Anioł Rodzinny). Nie pomagał natomiast człowiekowi w przejściu na tamten świat (jak jego średniowieczni protoplaści), gdyż całkowicie "wyręczył" go w tym Anioł Śmierci.

Cóż wiec mu zostało? Babysitting! ;-) Brzmi śmiesznie, ale rzeczywiście odjąwszy rolę Anioła Modlitwy, Pokoju, Strażnika Grobu, Śmierci (którymi mógł być tak Anioł Stróż, jak i każdy inny), widzimy go przede wszytkim opiekującego się dziećmi. I chociaż pierwotnie był to tylko sposób podkreślenia ludzkiej słabości i bezbronności wobec zła, to z czasem zaczęto mechanicznie powielać te przedstawienia bez głębszej refleksji nad ich przesłaniem.

Stał się więc Anioł Stróż opiekunem przede wszytkim dzieci i młodzieży (zwłaszcza kobiet), jak widzimy np. na neogotyckich kapliczkach rodziny Wincenti (1848 r.) i Ludwiki z Sadowskich Liedtke (zm. 1855 r. w wieku 25 lat) na Starych Powązkach, czy o wiele bardziej "monumentalnych" nagrobkach Maryanny z Cichockich Spos (zm. 1891 r. w wieku 21 lat) i Zofii Cichockiej (zm. 1919 r. w wieku 21 lat) w Lublinie lub nie bardzo udanym pomniku w Radomiu. Natomiast w konwencji pobożnego obrazka utrzymana jest płaskorzeźba z nagrobka rodziny Tomasza Wierusza Silkiewicza (ok. 1862 r., Cmentarz Łyczakowski, Lwów). Na tym tle twórczo (chciałoby się powiedzieć: jak zwykle :-( ) wyróżnia się włoski nagrobek rodziny Romanzani (Benvenuto Pirotta, Cimitero Urbano, Novara).

Chociaż motyw ten jest bardzo wdzięczny, w Polsce był dosyć rzadko realizowany, a jeśli już, to brak było jakiegoś oryginalnego podejścia do tematu. O wiele ciekawsze są inne aspekty "strażniczo-opiekuńczej" działalności tego Anioła (patrz Anioł Modlitwy, Anioł Strażnik Grobu, Anioł (S)Pokoju / Ciszy / Milczenia).

© Sowa
24.12.2007

Przypisy

  1. W ciągu średniowiecza anioł stopniowo tracił przywilej opieki nad człowiekiem i odprowadzania jego duszy do raju na rzecz świętych, męczenników czy Najświętszej Marii Panny. - W. Brojer, Anioł w wyobraźni chrześcijan do XIII w. [w:] Wyobraźnia średniowiecza : praca zbiorowa, pod red. Teresy Michałowskiej, Warszawa 1996, s. 172.

    Widać to zresztą na załączonej ilustracji z Ars bene moriendi z 1470 r., gdzie anioł pełni rolę raczej pomocniczą, podczas gdy za konającym wstawiają się święci (m.in. św. Piotr).


Do góry