Sztuka cmentarna


Anio造 w sztuce cmentarnej XIX i pocz徠ku XX w.

De natura angelorum

Wiara w anio造, chocia wywodzi si z czas闚 biblijnych, nie opiera si na konkretnych, a ju tym bardziej wyczerpuj帷ych, wiadomo軼iach. Dla staro篡tnych Izraelit闚 oczywiste by這, 瞠 anio造 istniej, lecz kwestia ich natury pocz徠kowo nie zaprz徠a豉 ludzkiej uwagi. Zmieni這 si to w czasach niewoli babilo雟kiej, kiedy trudna sytuacja narodu 篡dowskiego wp造n窸a na rozw鎩 mistyki. My jednak skoncentrujemy si na wierzeniach chrze軼ija雟kich, gdy to w豉郾ie na nich opiera si XIX-wieczna ikonografia cmentarna.

Kim wi璚 s anio這wie. Poniewa wszytcy w tej materii cytuj 鈍. Augustyna, to i ja go zacytuj ;-) Zatem:

"Anio造 to duchy, ale s anio豉mi nie tylko dlatego, 瞠 s duchami. Staj si anio豉mi, kiedy zostaj pos豉ni. Bo imi anio odnosi si do ich urz璠u, a nie natury. Pytasz o nazw tej natury, to duch, pytasz o urz康, to urz康 anio豉, kt鏎y jest pos豉鎍em."1

W istocie, hebrajskie malach (l.mn. malachim) i 豉ci雟kie angelus (l.mn. angelos) to: pos豉niec, ambasador, zwiastun. Nie jest to wi璚 okre郵enie natury, ale funkcji.

O wiele dalej ponios豉 wyobra幡ia Pseudo-Dionizego Areopagit. Pisa on:

"Anio jest wizerunkiem Boga, przejawem ukrytej 鈍iat這軼i, zwierciad貫m czystym, najbardziej przejrzystym, bez skazy i plamy, w kt鏎ym odbija si, je郵i mo積a tak si wyrazi, ca豉 pi瘯no嗆 boskiego kszta速u, odci郾i皻a w dobru i, na ile jest to mo磧iwe, czysto嗆 鈍iat這軼i dobroci tego milczenia, kt鏎e mie軼i si w najbardziej niedost瘼nych przybytkach. Nie ma wi璚 z豉 w anio豉ch."2

Biblia nazywa ich synami bo篡mi (Hiob 1, 6; 2, 1), wojskiem niebieskim (Joz 5,14), s逝gami (Hiob 4,18), 鈍i皻ymi (Hiob 5, 1) i konsekwentnie unika okre郵ania ich wygl康u. Wyj徠kiem jest m.in. Ksi璕a Ezechiela, cho po prawdzie nie wiadomo czy w swoim widzeniu prorok ujrza jak捷 bosk manifestacj czy anio豉 Metatrona w otoczeniu cherub闚. Jak by這 naprawd, tylko B鏬 raczy wiedzie ;-)

Jak ju wspomniano, natura anio堯w jest duchowa, co dawniejsi teologowie uznawali za dow鏚 ich wy窺zo軼i nad stworzeniami cielesnymi (a wi璚 "nieczystymi") np. cz這wiekiem. Dzi oficjalna doktryna uczy, 瞠 oba byty, tj. anielski i cz這wieczy, s tak samo warto軼iowe3.

Tym niemniej przez wieki spekulowano, sk康 tak naprawd wywodz si anio造. Wiadomo, cz這wiek powsta z gliny, a anio? Uwa瘸no wi璚, 瞠 jest on bezpo鈔edni bosk "emanacj", wynurza si z Absolutu w chwili otrzymania pos豉nnictwa, a poniewa pochodzi od Boga jest dobrej natury4. Mo瞠 jednak przyjmowa kszta速 i cia這 nadal zachowuj帷 swe moce, jak uczy historia Tobiasza czy zmaga Jakuba z anio貫m5. I wreszcie co, o czym w sztukach plastycznych powoli zapominano: anio造 nie maj p販i, cho naturalne nic nie stoi na przeszkodzie, aby ukazywa je jako kobiety b璠帷e w ko鎍u p販i pi瘯n ;-)

Tak jak cz這wiek malachim posiadaj woln wol, lecz jako istoty duchowe s nie鄉iertelne, co ma swoje plusy, ale tak瞠 minusy. Taki np. Anio Str騜 pozostaje przy swoim "podopiecznym" tak瞠 po 鄉ierci6. P馧 biedy, je郵i cz這wiek trafi do Nieba, ale co si dzieje z owym anio貫m w Piekle?...

Natomiast je郵i chodzi o "nadnaturalne" zdolno軼i anio堯w, to opr鏂z nie鄉iertelno軼i, przewy窺zaj cz這wieka pod wzgl璠em poznania i intelektu, cho to pierwsze nie jest ca趾owite7. Tylko B鏬 bowiem ma wgl康 w ludzkie serca i my郵i, a anio這wie mog je co najwy瞠j podejrzewa, tak samo, jak nie mog naruszy wolnej woli cz這wieka, a tylko zasugerowa ewentualny wyb鏎. Chocia dysponuj ogromn wiedz i inteligencj ich wp造w na materi tak瞠 jest ograniczony. Musz bowiem dzia豉 tylko w granicach praw wszech鈍iata, a tym samym nie s w stanie czyni cud闚.

Ich rola, jako ju wspomniano, polega przede wszytkim na informowaniu 鄉iertelnik闚 o boskich wyrokach (ofiarowanie Izaaka - Rdz 22, 11-12, Zachariasz i Gabriel - π 1, 19), powierzaniu im zada specjalnych oraz ochronie rodzaju ludzkiego (Tobiasz i archanio Rafa - ks. Tobiasza). W豉軼iwie to czasami trudno powiedzie czy to sam B鏬 si objawia, czy tez wysy豉 jakby swoje "odbicie" tj. Anio豉 Pa雟kiego.

Funkcja anio堯w nie ogranicza si tylko do po鈔edniczenia mi璠zy Bogiem a lud幟i, cho jest to najwa積iejszy aspekt ich dzia豉lno軼i. Przekazuj wi璚 Najwy窺zemu ludzkie pro軸y, b璠帷 jakby ich por璚zycielami. Jednocze郾ie wspomagaj 鄉iertelnik闚 w wierze, a z czasem uczyniono ich niemal odpowiedzialnymi za decyzje moralne cz這wieka.

Jakkolwiek nie przys逝guje im kult r闚ny boskiemu, wzywa si ich cz瘰to w liturgii m.in. przy b這gos豉wieniu pielgrzym闚 i szpitali (archanio Rafa) oraz (co w naszych rozwa瘸niach jest szczeg鏊nie istotne) w obrz璠ach pogrzebowych, aby wprowadzili zmar貫go do Raju8.

Postrzega si ich r闚nie jako mieszka鎍闚 Nieba, a zw豉szcza bosk 鈍it, dodaj帷 Bogu splendoru, stale g這sz帷 Jego chwa喚, a zarazem zarz康c闚 鈍iata, dopomagaj帷ych w dziele Zbawienia i armi walcz帷 z upad造mi anio豉mi.

I tu dochodzimy do problemu anielskich hierarchii. Ojcowie Ko軼io豉 nie bardzo mogli sobie wyobrazi, aby Niebo pozbawione by這 jakiego "porz康ku spo貫cznego" i "zorganizowali" jego mieszka鎍闚 w trzy tzw. hierarchie, na kt鏎e sk豉da si dziewi耩 ch鏎闚. W豉軼iwie dokona tego niejaki Pseudo-Dionizy Areopagita (V w.), a jego podzia "obowi您uje" do dzi. Wydzieli zatem:


I hierarchi - Serafini, Cherubini, Trony (kontempluj i wychwalaj Boga, stoj najbli瞠j Niego, przekazuj jego polecenia ni窺zym hierarchiom)

II hierarch - Panowania, Moce, W豉dze (zarz康zaj Kr鏊estwem Niebieskim, strzeg bo瞠go prawa)

III hierarchi - Zwierzchno軼i, Archanio這wie, Anio這wie (najbli窺i 鄉iertelnikom, najbardziej aktywnie z nimi wsp馧dzia豉j, strzeg ich i po鈔ednicz w ich modlitwach)

Jednak ich pozycja, wynikaj帷a z natury i funkcji, wcale nie przewy窺za cz這wieka, cho w "bezpo鈔ednim starciu" wynik by豚y oczywisty (patrz zmaganie Jakuba z anio貫m ). Ba!, nie uznanie przez Niebian cz這wieka za r闚noprawn istot sta這 si przyczyn ich upadku9. Ci, kt鏎zy dochowali wierno軼i Bogu obowi您ani s s逝篡 Marii oraz Chrystusowi.

Zarysowa豉m wy瞠j tylko g堯wne aspekty natury anielskiej, cho po prawdzie w pewnych kwestiach nawet Ojcowie Ko軼io豉 nie s zgodni (dlaczego mnie to nie dziwi... ;-)). Co ciekawe w ci庵u X-XIII w. anio sta si postaci o wiele mniej interesuj帷 ni diabe, trac帷 na rzecz tego ostatniego kilka funkcji:

"Chrze軼ija雟ki anio w stosunku do swego judaistycznego protoplasty traci niemal ca趾owicie cechy numinosum10, przestaje by gro幡ym aspektem Boga. W豉軼iwo軼i te zostaj przeniesione, w pewnej przynajmniej mierze, na diab豉. W ten spos鏏 demon (...) sta si w pe軟ym 字edniowieczu filarem Boskiej sprawiedliwo軼i i chrze軼ija雟kiej ekonomii zbawienia."11

Wsp馧czesna teologia jest ju bardziej pow軼i庵liwa w fantazjach na temat Niebian i opiera si tylko na tekstach biblijnych. Tradycja zrobi豉 jednak swoje, co nie zawsze jest dla anio堯w korzystne:

"W praktyce pobo積o軼i chrze軼ija雟kiej sp造cono i strywializowano niejednokrotnie obraz anio堯w."12

A proces tej post瘼uj帷ej "degradacji" wida najlepiej w豉郾ie w sztuce.

© Sowa
8.12.2007

Przypisy:

  1. Podaj z J.W. Suliga, Krocz帷 drogami anio堯w : anio造 w sztuce i tradycji judeochrze軼ija雟kiej : katalog wystawy, Pa雟twowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, kwiecie - grudzie 1998, Warszawa 1998, s. 5.
  2. Podaj za J.W. Suliga, op. cit., Warszawa 1998, s. 5.
  3. R. Niparko, has這 Anio這wie [w:] Encyklopedia katolicka. T. 1, Alfa i Omega - Bapty軼i, kom. red. W. Granat [et al.]; [aut. Z. Abramowicz闚na et al.], Lublin 1973, kol. 609.
  4. J.W. Suliga, op. cit., s. 5.

    Z.J. Kijas, Anio這wie w nauczaniu Ko軼io豉 [w:] Ksi璕a o anio豉ch : praca zbiorowa, pod red. H. Oleschko, Krak闚 2002, s. 240.

  5. Po prawdzie r闚nie w tym ostatnim wypadku nie wiadomo, czy by to zwyk造 anio czy Anio Pa雟ki (a wi璚 jakby B鏬 we w豉snej osobie, tylko dostosowanej do ludzkiego pojmowania).
  6. Z.J. Kijas, op. cit., s. 248.
  7. Stron dalej ten sam autor pisze, 瞠 intelekt i poznanie anio堯w s tak doskona貫, 瞠 nie mog si myli, a wi璚 ich decyzje s nieodwo豉lne, dlatego tak瞠 ich grzech jest nieodwracalny. - Z.J. Kijas, op. cit., s. 254.
  8. K. Konopka, has這 Anio這wie [w:] Encyklopedia katolicka..., kol. 610.
  9. Legendy 篡dowskie m闚i, i dwa zast瘼y anio堯w odm闚i造 sensu tworzeniu cz這wieka i zosta造 przez Boga zniszczone. Dopiero trzeci zast瘼 poszed po rozum do g這wy. - J.W. Suliga, op. cit., s. 6. Tylko Szatan nie uleg presji i nie z這篡 ho責u Adamowi. - has這 Szatan [w:] Polski s這wnik judaistyczny : dzieje, kultura, religia, ludzie. T. 2, oprac. Z. Borzymi雟ka i R. 疾browski, Warszawa 2003, s. 621.

    Wed逝g Miltona (Raj utracony), Szatan nie chcia uzna w豉dzy Jezusa.

    疾by by這 ciekawiej doktryna o upadku cz窷ci Niebian zosta豉 opracowana dopiero w czasach niewoli babilo雟kiej (VI w. p.n.e.), pod wp造wem dualistycznych (dobro-z這) koncepcji perskich. - W. Brojer, Anio w wyobra幡i chrze軼ijan do XIII w. [w:] Wyobra幡ia 鈔edniowiecza : praca zbiorowa, pod red. Teresy Micha這wskiej, Warszawa 1996, s,. 155.

  10. numinosum - tajemnicza, sakralna moc, przejmuj帷a cz這wieka przera瞠niem, a jednocze郾ie fascynuj帷a go.
  11. W. Brojer, op. cit., s. 175.
  12. Katolicki Katechizm dla doros造ch, 1985, s. 107. Podaj za Z. J. Kijas, op. cit., s. 243.


Do g鏎y