Na marginesie tematyki cmentarnej


Scenariusz komunalnego ceremoniału pogrzebowego
(1969 r.)

I.
Cel i zakres stosowania komunalnego ceremoniału pogrzebowego

  1. Celem niniejszego aktu dalej zwanego "ceremoniałem" jest ustalenie podstawowych zasad i form, jakie powinny być stosowane w świeckich pogrzebach komunalnych.
  2. Jako pogrzeb komunalny rozumieć należy pogrzeby świeckie przeprowadzone z pominięciem pogrzebowych ceremonii wyznaniowych.
  3. Ceremoniał pogrzebowy może ulegać zmianom wynikającym z życzeń rodziny, o ile nie naruszają one obowiązujących praw, dobrych obyczajów i powagi uroczystości pogrzebowych.
  4. Ceremoniał niniejszy obowiązuje komunalną służbę pogrzebową Miejskiego Przedsiębiorstwa Pogrzebowego w ...
  5. Niniejszy ceremoniał nie obowiązuje:
    • w pogrzebach wyznaniowych, których organizatorzy korzystają z usług technicznych Miejskiego Przedsiębiorstwa Pogrzebowego,
    • w pogrzebach osób, w stosunku do których wykonano karę śmierci,
    • w pogrzebach osób zmarłych w więzieniach podczas odbywania kary pozbawienia wolności, jeżeli w stosunku do osoby zmarłej sąd orzeka utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych.

II.
Kierownictwo ceremonii pogrzebowych oraz środki służące realizacji ceremoniału

  1. Uroczystościami pogrzebowymi kieruje w przypadku braku odmiennego porozumienia - mistrz ceremonii pogrzebowej. Mistrz ceremonii jest przełożonym komunalnej służby pogrzebowej oraz przedstawicielem Miejskiego Przedsiębiorstwa Pogrzebowego w ...
  2. Symbolami żałoby w pogrzebach komunalnych są znicze oraz palmy pojedyńcze lub skrzyżowane i kolor czarny w połączeniu ze srebrnym lub białym w połączeniu ze złotym.
  3. Ceremoniał jest realizowany przy wykorzystaniu zespołu środków, które mają na celu nadanie uroczystości podniosłego nastroju odpowiadającego charakterowi tej uroczystości. Do środków tych należą:
    • dekoracja i ornamentacja domów przedpogrzebowych i domów żałoby,
    • oświetlanie domów przedpogrzebowych i domów żałoby,
    • ekspozycja i dekoracja trumny ze zwłokami,
    • muzyka i śpiew nastrojowy,
    • przemówienia,
    • zorganizowany kondukt pogrzebowy,
    • żałobny strój ceremonialny służby (pogrzebowej.

    Zakres stosowania powyższych środków powinien być zgodny ze zleceniem.

III.
Ceremonia pogrzebowa oraz ustalenia techniczno-programowe

  1. Przygotowanie ceremonii pogrzebowej pod względem technicznym odbywać się będzie wg odrębnych wytycznych wydanych w sprawie zadań techniczno-eksploatacyjnych Miejskiego Przedsiębiorstwa Pogrzebowego w... w zakresie realizacji komunalnego ceremoniału pogrzebowego.
  2. Pomieszczenia i elementy służące realizacji komunalnej ceremonii pogrzebowej powinny odpowiadać następującym warunkom: Dom żałoby (kostnica szpitalna lub mieszkanie prywatne). Przed rozpoczęciem eksportacji zwłok i przed otwarciem dla publiczności pomieszczenia, w którym znajduje się zmarły powinno ono przedstawiać się następująco:
    • w pomieszczeniu powinna znajdować się trumna (w kostnicy ew. również inne trumny) oraz przedmioty służące celom ceremonii,
    • okna powinny być przysłonięte zasłonami żałobnymi,
    • trumna otwarta na podwyższeniu, nakrytym materiałem żałobnym z symbolami żałoby,
    • światło powinno być rozstawione, świeczniki ze świecami zapalonymi powinny być rozstawione symetrycznie wokół trumny w ilości 6 sztuk, ew. na życzenie rodziny ilość ta może być zwiększona,
    • dekoracja kwiatowa nie powinna przysłaniać trumny,
    • przed trumną na poduszkach ułożyć ordery i odznaczenia zmarłego,
    • wieko trumny powinno być oparte o jedną ze ścian bocznych,
    • od strony wejścia powinno być pozostawione wolne miejsce dla odwiedzających zmarłego,
    • przed domem należy ustawić autokarawan.

IV.
Dom przedpogrzebowy - sala ceremonialna

  1. Przed rozpoczęciem ceremonii żałobnej w domu przedpogrzebowym sala ceremonialna powinna wyglądać następująco:
    • przed udostępnieniem sali ceremonialnej dla publiczności wszystkie czynności przygotowawcze do uroczystości powinny być zakończone,
    • w domach przedpogrzebowych o dużym ruchu pogrzebowym i stałym pobycie publiczności w sali ceremonialnej powinna ona być przedzielona ciemną zasłoną, poza którą następują przygotowania do uroczystości,
    • ściana frontowa sali, stanowiąca tło dla katafalku powinna być całkowicie pokryta draperią [...] z symbolami żałobnymi,
    • niezależnie od stałej dekoracji, sala może być dodatkowo udekorowana na daną uroczystość symbolami lub napisami, zgodnymi ze świeckim charakterem pogrzebu - jeżeli harmonizują z całością wyglądu sali,
    • z sali powinny być usunięte sprzęty i przedmioty nie związane bezpośrednio z uroczystością ceremonialną przeprowadzoną w domu przed-pogrzebowym,
    • w sali przed zasłoną na wprost katafalku powinny być ustawione foteliki dla rodziny zmarłego,
    • dla wykonywania utworów muzycznych udostępnić znajdujące się w domach przedpogrzebowych galerie,
    • w niewielkiej odległości od katafalku, z boku, powinna znajdować się mównica.
  2. Oświetlenie sali ceremonialnej:
    • oświetlenie sali ceremonialnej w czasie uroczystości powinno być dostosowane do życzeń zamawiającego, w każdym razie przed uroczystością powinny być wydane odpowiednie polecenia dla obsługi co do zastosowania w odpowiednim momencie właściwego światła, przyćmień, operacji reflektorem itp.,
    • znicze przed domem przedpogrzebowym powinny być zapalone w momencie rozpoczęcia uroczystości pogrzebowych,
    • światła w sali eksportacyjnej w domach przedpogrzebowych i w domach żałoby oraz w miejscach wystawienia zwłok na widok publiczny - powinny być przyćmione,
    • koncentracja światła powinna być skierowana na trumnę od strony wejścia głównego,
    • świece na życzenie rodziny zmarłego powinny być zapalone przed rozpoczęciem uroczystości pogrzebowych.
  3. Ekspozycja trumny.

    Centralnym punktem, na który zwrócona jest uwaga biorących udział w uroczystości pogrzebowej, jest trumna ze zwłokami zmarłego. W momencie rozpoczęcia uroczystości pogrzebowych trumna powinna stać na katafalku, z reguły być zamknięta i wyższą częścią skierowana na stronę publiczności.

    • Katafalk powinien być nakryty pokrowcem lub narzutą, zwisającą do podłogi; narzuta powinna być czarna, ozdobiona liśćmi palmowymi lub zniczami w kolorze srebrnym lub białym ozdobiona takimi samymi symbolami w kolorze złotym,
    • u podnóża trumny na katafalku powinna być postawiona tabliczka w formie tarczy, widoczna dla publiczności, z nazwiskiem, imieniem, datą urodzenia i śmierci zmarłego,
    • trumna może być nakryta sztandarem organizacji, której zmarły był członkiem,
    • przed trumną na odpowiednim podwyższeniu i na poduszkach mogą być umieszczone ordery i odznaczenia zmarłego,
    • katafalk powinien być otoczony bezpośrednio świeczkami ze światłami zapalonymi w momencie otwarcia uroczystości,
    • trumna powinna być otoczona stałą zielenią dekoracyjną domu przed-pogrzebowego w ilości zgodnej z życzeniami zamawiającego, może ona być dodatkowo dekorowana kwiatami i roślinami zakupionymi lub zamówionymi przez rodzinę, wieńce od rodziny i przyjaciół zmarłego powinny być zawieszone na przygotowanych do tego stojakach ustawionych przed i obok trumny półkolem, frontem do publiczności; wieniec od rodziny powinien być bezpośrednio zawieszony przed trumną; na podłodze przed trumną, na dywanie ułożone są wiązanki kwiatów od znajomych i przyjaciół zmarłego,
    • wykluczyć należy w zasadzie stosowanie wieńców i wiązanek blaszanych.
  4. Żałobny strój ceremonialny służby pogrzebowej.

    Komunalna służba pogrzebowa Miejskiego Przedsiębiorstwa Pogrzebowego w..., biorąca udział w uroczystościach występuje w mundurach.

  5. Czynności służb pogrzebowych biorących udział w uroczystościach ceremonialnych.

    Czynności komunalnej służby pogrzebowej w czasie uroczystości pogrzebowych wykonywane są. według ustalonych form i dyspozycji mistrza ceremonii, w granicach ustalonych przez zleceniodawcę. Pracowników służby obowiązuje powaga odpowiednia do ceremonii. Postawą normalną służby jest postawa stojąca, z rękami wzdłuż ciała, frontem do trumny. W czasie uroczystości obowiązuje służbę milczenie i ścisłe podporządkowanie się dyspozycjom wydawanym przez mistrza ceremonii.

  6. Muzyka i śpiew.

    Ważnym elementem uroczystości pogrzebowych jest muzyka i śpiew. Powinny one być starannie przygotowane, jeżeli są przewidziane w programie uroczystości:

    • utwory muzyczne i wokalne mogą być wykonywane zespołowo lub solo oraz odtwarzane z taśmy magnetofonowej i powinny odpowiadać charakterowi uroczystości,
    • zaleca się wykonywanie następujących utworów:
      a) Chopin - Marsz pogrzebowy
      b) Czajkowski - Chanson Triste, Zimowa pieśń, Serenada, Pieśń bez słów
      c) Haendel - Largo
      d) Rączkowski - Marsz pogrzebowy
      e) Pieśń "W mogile ciemnej..."
    • wykonywanie lub odtwarzanie utworów nie powinno być hałaśliwe,
    • wykonawcy utworów muzycznych (wokalnych) tuż przed rozpoczęciem uroczystości w sali przedpogrzebowej powinni znajdować się na galerii gotowi do wykonywania programu,
    • zainstalowana aparatura radiofoniczna powinna być przed uroczystością przygotowana do prawidłowego przekazywania utworów.
  7. Przemówienia.

    Przemówienia na pogrzebach komunalnych wygłaszane są przez mistrza ceremonii i inne osoby, ustalone przed uroczystością. Powinny one być krótkie i dostarczone do czasu przeznaczonego na uroczystość, wygłaszane w momentach .przewidzianych programem uroczystości. Przemówienie mistrza ceremonii powinno być uzgodnione z rodziną. W każdym wypadku mistrz ceremonii obowiązany jest do wygłoszenia:

    • krótkiego życiorysu zmarłego .podkreślającego zasługi i zalety zmarłego oraz pożegnanie zmarłego,
    • podziękowanie w imieniu rodziny uczestnikom pogrzebu za wzięcie udziału w żałobnej uroczystości - chyba, że przemówienia te zostaną wygłoszone przez inne osoby.
  8. Zorganizowany kondukt pogrzebowy.

    Kondukt pogrzebowy powinien być organizowany wg ustalonego porządku i programu z zachowaniem podstawowych zasad hierarchii.

  9. Kondukt może być zmotoryzowany i pieszy. Kondukt zmotoryzowany organizować należy w przypadkach:
    • bezpośredniego eksportowania zwłok z domu żałoby lub kostnicy szpitalnej na cmentarzu do grobu,
    • eksportowanie zwłok z domu żałoby do domu pogrzebowego. Kondukt pieszy należy organizować na cmentarzu sprzed domu przedpogrzebowego,
  10. Kondukt zmotoryzowany składa się z jednego lub kilku samochodów pogrzebowych, poruszających się jeden za drugim, przy tym w pierwszym samochodzie - autokarawanie przewozi się trumnę ze zwłokami, wieńce od rodziny, ordery i odznaczenia zmarłego oraz najbliższą rodzinę, a gdy warunki na to pozwalają - również innych uczestników pogrzebu. W następnym samochodzie lub samochodach przewozi się pozostałych uczestników pogrzebu oraz dalsze wieńce i akcesoria pogrzebowe. Mistrz ceremonii zajmuje miejsce w samochodzie, w którym są zwłoki i najbliższa rodzina zmarłego.
  11. Kondukt pieszy powinien być uformowany wg następującego porządku:
    • na czele konduktu idzie mistrz ceremonii,
    • dalej poczty sztandarowe (jeśli nie ma orkiestry, na czele postępuje poczet sztandarowy organizacji, do której zmarły należał),
    • za pocztami sztandarowymi postępują osoby niosące na oddzielnych poduszkach ordery i odznaczenia zmarłego rzędem lub w dwu rzędach w odległości od trzech metrów wg następującej kolejności:
      a) Order Budowniczych Polski Ludowej,
      b) Order Sztandaru Pracy I i II klasy,
      c) Order Odrodzenia Polski I, II i III klasy,
      d) Krzyż Grunwaldzki - wszystkie klasy.

      Pozostałe ordery i odznaczenia umieszcza się wg ustalonego pierwszeństwa po dwa - cztery na jednej poduszce,

    • za niosącymi ordery i odznaczenia, osoby niosące sztandary organizacji, do których zmarły należał,
    • orkiestra,
    • osoby niosące wieńce, tuż przed trumną - wieńce od najbliższej rodziny, przed nimi osoby niosące wieńce od przyjaciół, znajomych, współpracowników zmarłego, organizacji,
    • trumna niesiona przez żałobników lub inne osoby lub wieziona na specjalnym wózku,
    • za trumną postępuje najbliższa rodzina w asyście osób wyznaczonych przez mistrza ceremonii lub organizatorów pogrzebu, a następnie:
    • krewni, przyjaciele, znajomi zmarłego z ewentualnym] wiązankami kwiatów i ewentualnie inni uczestnicy pogrzebu.
  12. Kondukt nad grobem.

    Kondukt po dojściu do grobu ustawia się w sposób następujący:

    • mistrz ceremonii staje nad grobem na dłuższej jego osi, frontem do nadchodzącego konduktu; obok niego stoją osoby wygłaszające przemówienie,
    • poczty sztandarowe stają wzdłuż grobu po obydwu jego stronach w odległości pozwalającej na zajęcie miejsce przed nim przez osoby niosące wieńce,
    • gdy poczty sztandarowe są nieliczne, ustawiają się za mistrzem ceremonii, zaś wzdłuż grobu po obydwu stronach ustawiają się osoby z wieńcami,
    • przed wieńcami, z prawej strony mistrza ceremonii ustawia się nad grobem, na przygotowanych legarach trumnę wezgłowiem w stronę do mistrza ceremonii; obok trumny stoją żałobnicy,
    • po przeciwnej stronie grobu, po lewej ręce mistrza ceremonii staje rodzina,
    • naprzeciw mistrza ceremonii stają osoby niosące odznaczenia zmarłego,
    • inne osoby biorące udział w pogrzebie zajmują miejsce poza kręgiem oznaczonym wyżej,
    • orkiestra zajmuje miejsce po prawej lub lewej ręce mistrza ceremonii w oddaleniu od grobu".

W piątej części przytoczonego dokumentu jeszcze raz dokładnie opisano przebieg uroczystości pogrzebowej, dokładając przy tym starań, aby wszystko, co zostało powiedziane wcześniej mogło skutecznie funkcjonować.

Aby każdy wiedział, co i jak ma robić. A więc zaleca się w tym rozdziale, aby niosący trumnę szli krokiem wolnym. Następnie podkreśla się wyraźnie, w których momentach obowiązuje wszystkich żałobników "postawa zasadnicza" i "postawa zwolniona". Dalej zaleca się jeszcze raz konieczność "poruszania się wolnym krokiem" oraz przypomina, że przemówienia mistrza ceremonii i bliskich osób zmarłego "powinny być krótkie". Na koniec wskazuje się, że trumnę należy spuszczać do grobu powoli.

Scenariusz jest w jakiś sposób pełny. W rozdziale szóstym przedstawiony został regulamin chowania osób samotnych. W przypadkach takich ceremonie z konieczności stają się uboższe - "akcenty muzyczne mogą być pominięte".

Całość wieńczy rozdział zatytułowany: Pogrzeby osób zasłużonych. W rozdziale tym napisano: "Pogrzeb osób zasłużonych odbywa się zgodnie z programem ustalonym przez organizatorów. Miejskie Przedsiębiorstwo Pogrzebowe pełni wówczas rolę technicznych organów, wykonujących zlecenie i nie jest obowiązane do stosowania przepisów niniejszego ceremoniału".

Źródła

  • "Argumenty" 1969, nr 21. Podaję za: T.M. Ciołek, J. Olędzki, A. Zadrożyńska, Wyrzeczysko : o świętowaniu w Polsce, [Warszawa] 1976, s. 301-307.
    W tekście Uroczystości rozstania podano, że w/w scenariusz ukazał się w "Argumentach" 1971, nr 44.


Do góry