Na marginesie tematyki cmentarnej


Pogrzebu J.O. Józefa i Franciszka Stadnickich opisanie
(1737 r.)

Słowo wstępne

Na poniższy tekst natknęłam się przypadkiem, szukając za wskazówkami Juliana Bartoszewicza opisu egzekwii za duszę Augusta II. Cóż, chyba ktoś się gdzieś pomylił, acz sprawozdanie z uroczystości żałobnych znalazłam, tyle że dwóch magnatów: Józefa i Franciszka Stadnickich ;-)

Tekst pochodzi z dodatku do nr 11 "Gazety Polskiej" z 1737 r. O tego rodzaju pra-gazetach możnaby wiele ciekawych rzeczy opowiedzieć, ale nie miejsce ku temu.

Bardzo chciałam ten tekst umieścić na Cmentarium jako ciekawostkę, do której zwykły śmiertelnik raczej nie ma dostępu. Niestety (znowu) porwałam się z motyką na słońce :-( Nasz reportaż jest bowiem pisany po staropolsku tj. częściowo po polsku, a częściowo po łacinie, którą niestety nie władam. Co potrafiłam, to przetłumaczyłam, reszta czeka na dobre dusze, które Sowie pomogą ;-)

Problemem są też licznie występujące w tekście nazwiska, a właściwie... ich brak ;-) Na pogrzeb ichmościów Stadnickich przybyła bowiem cała masa znajomych. Jak wiemy w dawnej Polszcze "szlachcic bez urzędu, to jak pies bez ogona", toteż nasi goście wymieniani byli właśnie z funkcji, jaką sprawowali w Rzplitej. Dla ówczesnych było oczywiste i wiadome, jak się nazywa łowczy pilznicki, żona kasztelana zawichowskiego czy ksiądz oficjał krakowski. Dziś, bez szeroko zakrojonych badań, a nawet po ich przeprowadzeniu, nie jesteśmy w stanie zidentyfikować wszytkich osób.

Niniejszy tekst został przepisany z podłej jakości ksera mikrofilmu. Nic w nim nie poprawiałam, stąd wszelkie literówki i interpunkcja są "zgodne" z oryginałem. Dodałam tylko akapity, coby choć trochę ułatwić czytanie.

Za pomoc w opracowaniu tekstu dziękuję pani pracownik działu Nauk Historycznych Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz p. dr. Annie Kamler, a za pomoc w tłumaczeniach Tonio Kruger :-)

Do góry

Supplement
Do Gazet Polskich
N. IX

Dnia II Lutego w Operyszowie pod Zabnem1 na mieyscu cudami w Obrazie Nayswiętszey Matki sławnym, odprawił się solenny2 akt Pogrzebowy, J.W. Jmści3 Pana Jozefa z Zmigroda4 Stadnickiego5 Kasztelana Bełskiego Oyca, y W. Jmści Pana Franciszka z Zmigroda Stadnickiego6 Chorążego Lubaczowskiego Syna, który czyniąc dyspozycyą7 około przyzwoitey aktowi pogrzebowemu apparencyi8 dla J. W. Oyca, zachorował w Sieradzy9, y krotko choruiąc, z tym się pożegnał światem.

Dla czego na znak y dokument Oycowskiey z Synowską affektu konjunkcyi10, obudwoch to iest Oyca y Syna, mortalitatis exuviae11 na idenymże katafalku deponowane12 były, z apparencyą takową. Kośćioł cały żałobną umyslnie na ten akt feralny13 sprawioną był obity. Wielki Ołtarz de novo14 cały do pogrzebowey pompy akkomodowany15; w pośrod ktorego był Obraz na ktorym śmierć z czasem wyrażona była doł śmiertelny kopiąca; w ktory herbowny J.W. Stadnickich Srzeniawa16 wpływał. Nad tą pikturą17 inskrypcya była Centrum sua flumina poscunt. Z pod samego zaś sklepienia imminebat18 Ołtarzowi świat19 znaczney wspaniałośći, przez ktory herbowny Srzeniawa płynął20. Tey pikturze taka się inskrypcya stosowała Totum diffusus in orbem21.

Ten Ołtarz rzęsistym światłem był illuminowany; naywiększey zaś ozdoby dodały mu lustry blaszane, w ktorych liczne barzo świece po całym Ołtarzu dysponowane22 były.

Pierwszy chor Kośćioła ozdobiony był herbami skolligowanych Domów, z swoiemi inskrypcyami, ktorych kompartymenta23 licznemi lampami obsypane były.

Primam navium24 Kośćioła zamykała Tęcza, na ktorey aż pod same sklepienie wyniesiony był komparyment wielce wspaniały, w około armaturami25, y liczną z lamp illuminacyą otoczony. Na nim dwie Srzeniawy, akkomoduiące duplici doloris castro26 na katafalku złożonemu, odmalowane były, z inskrypcyą; Uno non poterant dispendia fonte refundi27 po bokach w pomnieyszych kompartymentach lampami rzęśisto illuminowanych, wyrażone były herby, po prawey stronie J.W. Makowieckich, Zubrza głowa z mieczem28 z inskrypcyą hoc superi animate caput29. Po lewey J.W. Matki ś.p. J.W.Jmći Pana Kasztelana, z inskrypcją Tela doloris prostravere Leonem30. Tęcza zaś sama, suto lampami y świecami w lustrach obiaśniona była.

Pod nią wiśiała Fama31 z trąmby te słowa głosząca aeternum tua facta canam32; w drugim Kośćioła chorze, stał katafalk barzo wspaniały o piąciu wysokich gradusach33, karmazynową burkatelą34, z galonem35 złotym, okryty; na ktorym po prawey stronie stała trunna36 J.W. Jmci Pana Kasztelana Bełskiego karmazynowym axamitem galonami, y złotą frandzlą, ćwiekami białemi obita, w głowach, portret dosyć wspaniały, na srebrney blasze, w nogach, herby na srebrney także blasze maiąca. Po lewey stronie stała trunna W. Jmći Pana Chorążego ponsowym adamaszkiem, z złotemi galonami, y frandzlą obita. Około katafalku stało srebrnych kilkadziesiąt lichtarzow, na kturych świece znaczney barzo ogromnośći paliły się, za lichtarzami stały cztery Piramidy, na perspektywę37, świecami w lustrach, y lampami illuminowane, na ktorych wierzchu Geniusze38 herby z inskrypcyami trzymały. Te piramidy tak rzęsisto illuminowane były, że ognistemi wcale39 kolossami być się zdały.

Między piramidami na perspektywę stały dosyć wysokie Geniusze cnoty reprezentuiące lampami rzęsisto obiasnione. Przy ostatnim graduśie Katafalku Srzeniawa z lamp był ułożony. Cały zaś Katafalk licznemi barzo lampami był ozdobiony. Nad katafalkiem wiśiały po bokach dwie lustry snycerską robotą ze świecami; na iedney z nich ta była inskrypcya Geminat moritura nitorem40. Na drugiey zaś akkomodowana inskrypcya do usług Synowskich, ktorym immortuus41 ś.p. W. Jmć42 Pan Chorąży aliis inserviendo consuinor Po bokach naypryncypalnieysze43 Ołtarze całe lampami w kilka rzędow illuminowane były, na iednym z nich śmierć wyrażona była serce rozcinaiąca, z ktorego krwawy Srzeniawa płynął: nad nią taka dana inskrypcya parpelago fluit amne dolor44. Na drugim ex opposito45 Ołtarza śmierć w Srzeniawie serc wiele topiąca, z inskrypcyą Heu! Que merguntur in uno!46

Inne także Ołtarze (ktorych wszystkich piętnaśćie było) liczną illuminacyą świec, y lamp, obiaśnione były. Po pilastrach zaś drugiego choru, proporcyonalnie do pierwszego, w kompartymentach herby z inskrypcyami, po całym Kośćiele rozłożone były, gęstemi lampami illuminowane. Po wszystkich gzemsach47, tak w pierwszym iak w drugim chorze, świece y lampy paleły się. Od gzemsow zaś wiśiały ogniste festony48, tak sztucznie akkomodowane, że wcale49 na powietrzu utrzymane być się zdały.

Cały Kośćioł wiszącemi także lampami był zasklepiony. Na chorze kapeli naznaczonym świecami w lustrach y lampami adornowanym50, zawieszony był komparyment z lampami te wiersze na sobie maiący

"Te lucina suo portavit ab ubere nutrix
Te Fortuna suo fovit amica sinu.
Te Belłona minax mediis nutrivit in armis
Et Pater ipse tuus credo Gradivus erat
Inter tot tantosq[ue?]; Deos ingressus inorbem,
Felix curre Diis major & ipse tuis."
51

W Kośćiele tak adornowanym, od świtu Msze Sw: zaczęły się.

Około godziny piątey Wielebni Oycowie Franciszkani, Dominikanim, Reformacji, razem (żeby się nabożeństwo nad zamiar nie przeciągneło) zaczęli wigilie po nich Oycowie Bernardyni z Tarnowa, Sambora52 y Rzeszowa zgromadzeni. Ostatnie zaś śpiewał Clerus53 z kilku Dekanatow54 Processem inwitowany55, ktory gdy tylko zakończył swoie wigilie, w tym punkcie liczna, y doskonała kapela od Kośćioła Societatis JESU56 Krakowskiego, smutną rezonacyą, żałobne głośiła treny; po ktorych solenne Requiem intonowane było.

Mszą Requialną celebrował J.W. Jmć. Xiądz Officyał Generalny Krakowski, podczas ktorey W. Jmć Xiąsz Proboszcz Przecławski, Dziekan Mielecki, disertissimo ore57 miał Kazanie ex themate58 Verum tamen in iminaegine[?] pertransit homo59 założywszy propozycyą, że dwa Portrety cnot heroicznych akcyi, honorow y godnośći, w J.W. Kasztelanie Oycu i Wiel[możnym]: Chorążym Synu miał prezentować całemu światu: Jakoż facudissime suadae coloribus60 doskonale prezentował z plauzem wielkim, ktory miał, od przezacnego słuchacza.

Przez całą wielką Mszą y Kazanie kilkadziesiąt osob z pochodniami katafalkowi assystowało.

Po zakończoney straszliwey ofierze, nastapił kondukt od pomienioney kapeli grany; po ktorym ciała do grobu deponowane były. Po tey zaś depozycyi J W. Jmć Pan Szyman[!] Stadnicki Kasztelan Bełski za oddanie ostatniey usługi Oycu, y Bratu swemu, Jchmoćiom zgromadzonym eloquentissima suada61 podziękował, y na chleb żałobny imieniem J.W. Matki swoiey zaprośił.

Aderant praesentes62 aktowi temu zacni barzo gośćie, tak Spiritualis iako saecularis ordinis63 iako to J.Wielm. Jmć Xiądz Officyał Krakowski, W. Jmć Xiądz Borowski Kanonik Krakowski, W. Jmć Xiądz Stadnicki Kantor Przemyski, W. Jmć Xiądz Ruszkowski Kustosz tarnowski, y innych wielu zacnych Prałatow, oraz Jchmćiow Xięży Proboszczow, Dziekanow64, Kommendarzow65, Prebendarzow, Wikaryuszow66, z kilku dekanatow.

Zgromadzili się także y Jchmć Zakonnicy iakoto Jchmość Oycowie Franciszkani Sądeccy, Nowomieyscy; Dominikanie Opatowieccy, Jezuici Krakowscy, Bernardyni Rzeszowscy, Tarnowscy, Samborscy; Reformaci Zakliczyńscy67, Augustiani, Trynitarze.

Z Jchmośćiow zaś Swieckich, Jaśnie Wielmoźni Wielmożni Kasztelan Zawichwoski68, Kasztelan Czechowski69, Regent Koronny, Starosta Czerniechowski, Stolnik Krakowski70, Łowczy Pilznicki71, Stolnik Tręmbowelski72, y wielu innych Jchmośćiow z Wojewodztwa Krakowskiego, Sandomierskiego, Ruskiego, zgromadziło się.

Przytomne także były y J.W.W. Damy, Kasztelanowa Przemyska Wdowa, Kasztelanowa Zawichwoska, Stolnikowa Krakowska, Sędzina Nowomieyska; y innych zacnych barzo wiele, ktorzy wszyscy Jchmość tak Duchowni iako y Swieccy, do Sieradzy, Zabna, y Operyszowa, zaproszeni na chleb żałobny; u blisko dwudziestu wielkich stołow traktowani byli. Ubogim hoyna iałmużna rozdana była, y tak się pierwszy dzień zakończył.

Nazaiutrz nic Kościoł w świetle dnia pierwszego nie ustąmpił apparencyi, y owszem de novo73 świece założone były, katafalk zaś inszą odmieniony był inwencyą74, koło ktorego initiales litere75 Imienia, Przezwiska, y honoru Jchmćiow Pogrzebionych z lamp ułożone były. Mszą Swiętą dnia tego celebrował (po wigiliach tym porządkiem iako wyżey odśpiewanych) Wiel. Jegomość Xiądz Proboszcz Przesławski Dziekan Mielecki, y tak się akt pogrzebowy zakonkludował76.

Do góry

Przypisy:

  1. Operyszow - właściwie Odporyszów (woj. małopolskie, pow. tarnowski, gm. Żabno), Sanktuarium Matki Bożej Odporyszowskiej.
  2. solenny - uroczysty.
  3. J.W. Jmść - Jaśnie Wielmożnego Jegomości / Jaśnie Wielmożnej Jejmości. Częściej stosowano formę ichmość, pochodzącą od słowa jegomość, czyli jej/jego miłość. Tytuł ten używany był w doniesieniu do osób pochodzenia szlacheckiego - Hasła ichmość i jegomość [w:] Słownik Języka Polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl.
  4. Zmigrod (Źmigród, Żmigród) - Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego... był to zamek-rezydencja k. Opatowa w woj. małopolskim. Prawdopodobnie chodzi o Opatów w obecnym woj. świętokrzyskim (Słownik... rzeczony powstał w XIX w., kiedy podział administracyjny Polski był cokolwiek inny, na dodatek obecnie w Polsce są trzy Opatowa).

    Z kolei kol. Szymon Modrzejewski podpowiedział mi, iż raczej chodzi tu o Nowy Żmigród (pow. jasielski, Beskid Niski), co najmniej od poł. XV w. należący do Stadnickich (poczatkowo pospołu z rodziną Wojczyków). Za informację Sowa dziękuje :-)

  5. Józef Antonii ze Zmigroda Stadnicki - kaszt. bełzki i lubaczowski, podstoli buski, kasztelanic przemyski, zm. 1737 r.
  6. Franciszek ze Zmigroda Stadnicki - chorąży lubaczowski, zm. 1737 r.
  7. dyspozycya - rozporządzanie, zarządzanie; dysponowanie majątkiem.
  8. apparencya - pozór, blask, okazałość, przepych.
  9. Sieradza - woj. małopolskie, pow. tarnowski, gm. Żabno.
  10. affektu koniunkcya - affekt - uczucie, silna skłonność, wzruszenie, miłość; konjunkcya - (łac. coniunctio, -onis) połączenie, związek, przyjaźń, sympatia, pokrewieństwo.
    Owa koniunkcya affektu to zapewne wzajemna miłość synowsko-ojcowska.
  11. mortalitatis exuvia - łac. szczątki doczesne, zwłoki lub bardziej dosłownie: powłoki cielesne.
  12. deponowany - tu: złożony, ułożony.
  13. feralny - (z łac. feralis, -e) dzień żałobny, pogrzeb; nieszczęśliwy.
  14. de novo - łac. na nowo; tu: szczególnie, specjalnie.
  15. akkomodowany - podporządkowany, przystosowany.
  16. Herb Srzeniawa (Śrzeniawa, Śrzeniawita, Śrzeniewita, Śreniawa, Szreniawa) - "(...) rzeka biała w polu czerwonem na ukos czyli jak "s" przewrócone, płynąca, na hełmie lew bez korony, między dwiema trąbami mysliwskimi, u każdej z nich cztery dzwonki wiszą" - Herbarz polski Kaspra Niesieckiego : powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych. T. 1-10, wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Warszawa 1979 [reprint], s. 468-469.
    Wizerunek oraz spis rodzin posługujących się tym herbem można znaleźć m.in. tu: http://genealog.home.pl/g.pl?kd=1&hb=0016.
  17. piktura - (z łac. pictura) obraz, wizerunek.
  18. imminebat - od łac. immineo, -re tj. sterczeć, wystawać, wisieć nad czymś.
  19. świat - nigdzie nie znalazłam żadnego pasującego tu znaczenia. Może chodzi o żyrandol (świat -> światło)?...
  20. Nawiązanie do wyglądu herbu Srzeniawa.
  21. Totum diffusus in orbem - łac. Rozlany po całym świecie - prawdopodobnie aluzja do herbu (rzeka) i liczebności rodu.
  22. dysponować - rozporządzać, szafować. Tu dysponowane może oznaczać: rozłożone w dużej ilości, z rozmachem (por. szafować).
  23. kompartyment - boki herbu wyrzynane w różne kształty lub w polszczyźnie XIX-wiecznej: przegródka, szufladka.
  24. prima nava - łac. nawa główna.
  25. armatura - broń, rynsztunek.
  26. duplici doloris castro - łac. podwójnemu castrum doloris, czyli (w wielkim skrócie) ozdobienie katafalku obu panów Stadnickich.
  27. Uno non poterant dispendia fonte refundi - łac. Te, które wypłynęły z jednego źródła, nie mogą powrócić.
  28. Herb rodziny Makowieckich tj. Pomian (Bawola Głowa, Pomianowicz, Proporczyk). Wizerunek herbu oraz spis posługujących się nim rodzin można znaleźć m.in. tu: http://genealog.home.pl/g.pl?kd=1&hb=0118.
  29. hoc superi animate caput - łac. oto największej dzielności osoba.
  30. Tela doloris prostravere Leonem - łac. kir żałobny okrył lwa. Zapewne aluzja do herbu matki kasztelana lub herbu Srzeniawa.
  31. Fama - Sława; dobra opinia.
  32. aeternum tua facta canam - łac. wiecznie będę twe czyny opiewać.
  33. gradus - (łac. gradus, - us) stopień.
  34. burkatela - brokat.
  35. galon - tkana lub pleciona taśma wykonana częściowo lub całkowicie z nitek metalowych lub metalizowanych. Galony stosowano na mundurach wojskowych do oznaczenia stopni wojskowych oraz jako wykończenie obić meblowych itp. Tu chodzi raczej o tę funkcję.
  36. trunna/truna - trumna.
  37. na perspektywę - na przeciw (?).
  38. Geniusz - rzymski duch opiekuńczy, personifikujący męską siłę życiową. W sztuce rzymskiej przedstawiany jako młodzieniec, często ze skrzydłami i rogiem obfitości; w sztuce nowożytnej - jako uskrzydlone dziecko lub mężczyzna z pochodnią.
  39. wcale - tu: wręcz, wprost.
  40. Geminat moritura nitorem - łac. Pomnaża blask ta, która ma umrzeć (może chodzi o świecę?).
  41. immortuus - łac. zmarły.
  42. W[ielmożny]. Jmć - skrócona forma od jego miłość, używana przeważnie przed nazwiskiem lub tytułem - Hasło imć [w:] Słownik Języka Polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl.
  43. naypryncypalnieyszy - z łac. najpierwszy, najważniejszy.
  44. parpelago fluit amne dolor - łac. Wypłynął strumieniem ból równy (tak wielki jak) morzu (?).
  45. ex opposito - łac. z naprzeciwka.
  46. Heu! Que merguntur in uno! - łac. Biada tym, które w jednym są zatopione (tj. serca). Być może aluzja do wspólnej żałoby całego rodu (rzeka Srzeniawa) za zmarłym członkiem rodziny.
  47. gzemsach - gzymsach.
  48. feston - motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach pęku kwiatów, liści, owoców (girlanda) lub draperii. Tu może chodzić o takie rozmieszczenie świateł, które przypminało girlandy ze świec.
  49. wcale - tu: tylko.
  50. adornowany - z łac. zdobić.
  51. Z łac.

    "Ciebie karmicielka Lucyna nosiła przy swej piersi, (Lucina - rzymska bogini narodzin)
    Ciebie przyjaciółka Fortuna ogrzewała w objęciach,
    Ciebie groźna Bellona wykarmiła wśród wojny,
    A sam Grawidus, jak wierzę, był twoim ojcem. (Gradivus - przydomek Marsa, rzymskiego boga wojny)
    Wśród tylu i tak wielkich bogów przyszedłeś na świat [zszedłeś na ziemię]
    I żyj [dosł. przemijaj, podążaj] szczęśliwy, sam większy od Twoich bogów."

  52. Sambor - miasto nad Dniestrem przy ujściu rzeki Strwiąż (dawne woj. lwowskie, obecnie Ukraina).
  53. clerus - łac. kler, duchowieństwo.
  54. dekanat - jednostka terytorialna w obrębie diecezji, obejmująca kilka parafii, zarządzana przez dziekana.
  55. Processem inwitowany - z łac. zaproszony z okazji uroczystości.
  56. Societas JESU - Towarzystwo Jezusowe, Jezuici.
  57. disertissimo ore -łac. bardzo wymownie (dosł. najwymowniejszymi usty).
  58. ex themate - łac. z tematu.
  59. Verum tamen in iminaegine pertransit homo - powinno być: Verumtamen in imagine pertransit homo, łac. Człowiek jak cień przemija... (Ps. 39, 7).
  60. facudissime suadae coloribus - łac. odcieniami najwyborniejszej perswazji.
  61. eloquentissima suada - łac. dosł. najwymowniejszą perswazją, może lepiej brzmi: w najwymowniejszy sposób.
  62. aderant praesentes - łac. obecni byli.
  63. spiritualis et saecularis ordinis - łac. dosł. duchownego i świeckiego stanu, czyli po prostu świeckich i duchownych.
  64. dziekan - zarządca dekanatu (patrz. przyp. 56.).
  65. kommendarz - komendatariusz, osoba świecka lub duchowna, której powierzono zarząd opactwa lub klasztoru.
  66. wikariusz - pomocnik proboszcza.
  67. Zakliczyn - prawdopodobnie jest to ten Zakliczyn w woj. małopolskim pow. tarnowski, gmina Zakliczyn.
  68. Beniamin Skarbek Borowski - kasztelan zawichoski, cześnik sandomierski, skarbnik sandomierski, zm. przed 30 IX 1740 r.
  69. Józef Zborowski - kasztelan czechowski, zm. przed 25 V 1750 r.
  70. Piotr Wodzicki z Granowa - sekretarz królewski, podczaszy krakowski, stolnik krakowski, kasztelan biecki, starosta grzybowski, kasztelan sądecki, ur. ok. 1686, zm. 26 II 1770 r.
  71. Jan Rey z Nagłowic - łowczy pilznicki, starosta libucki, zm. przed 4 IX 1744 r.
  72. W 1737 r stanowisko stolnika trembowelskiego sprawowali: Jan Szumlański (stolnik trembowelski, chorąży trembowelski, chorąży halicki), Franciszek Bogucki (burgrabia kamieniecki), Jan Kurowski, Karol Mężyński, Jan Szymanowski (to dziwne, ale tak było w spisie Urzędników dawnej Rzeczpospolitej...).
  73. de novo - na nowo.
  74. inwencya - pomysłowość.
  75. initiales litere - łac. powinno być initiales litterae, początkowe litery, inicjały.
  76. zakonkludować - doprowadzić do skutku, zakończyć.

Do góry

Źródło:

  • Supplement Do Gazet Polskich N. IX, "Kurjer Polski" 1737, nr 11.

Przypisy opracowano na podstawie:

  • Encyklopedia katolicka : T. 1-10, kom. red.: Wincenty Granat [et al.]; [aut.: Zofia Abramowiczówna et al.], Lublin : 1973-2004.
  • Herbarz polski Kaspra Niesieckiego : powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopismów, dowodów urzędowych : T. 1-10, wydany przez J. N. Bobrowicza, Warszawa 1979. [reprint]
  • Herbarz polski. Cz. 1, Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich : T. 1-16, ułożył i wydał Adam Boniecki, Warszawa : 1899-1913.
  • Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich : T. 1-12, wyd. pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880-1895 [reprint].
  • Słownik języka polskiego : T. 1-6, S. B. Linde, Wyd. 2 popr. i uzup., Lwów 1854-1860. [reprint].
  • Słownik polszczyzny XVI wieku : T. 1-32, red. naczelny Maria Renata Mayenowa; kom. red.: Stanisław Bąk [et al.], Wrocław; Warszawa 1966-2004.
  • Słownik staropolski : T. 1-11, [red. nacz. Stanisław Urbańczyk, Kazimierz Nitsch et al.; Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego], Kraków 1953-2002.
  • Słownik terminologiczny sztuk pięknych, pod red. S. Kozakiewicza, Warszawa 1969.
  • Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII-XVIII wieku, pod red. Antoniego Gąsiorowskiego (seria).


Do góry