Epitafia


Leszek Hońdo

Inskrypcje starego cmentarza żydowskiego w Krakowie
cz. 1.
(wybór)

I.

  1. Tu został pochowany.
  2. To był starzec. Całe swoje życie handlował
  3. i działał sumiennie. lego dom był otwarty
  4. szeroko. Nie znajdowało się w nim zło.
  5. Szanowany i mąż skromny. To jest szanowany pan Natan,
  6. [...] Błogosławionej pamięci!
  7. ...

II.

  1. Tu pochowana
  2. niewiasta cnotliwa, młodego wieku. Pani
  3. Riwka, córka zmarłego, naszego nauczyciela Cwi Hirsza, błogosławionej pamięci!
  4. Odeszła jej dusza w dobrej sławie w wigilię świętego szabatu szóstego elul 6091
  5. .
  6. A obok niej został ukryty
  7. stary i sędziwy2, nasz nauczyciel Chaim, syn zmarłego Gutmana
  8. Grubera. Odeszła jego dusza 8 elul roku 6093 według małej rachuby.
  9. A obok niego została ukryta
  10. nanna Hena, córka Awrahama [...] elul 6094.
  11. Niech ich dusze będą związane w wieniec życia!

III.

  1. Tu pochowana
  2. niewiasta [...], prawa.
  3. Kobieta dzielna [...] W przykazaniach
  4. wyrabiania ciasta, zachowania czystości i zapalania światła5. była [...]
  5. Poważana, pani (Be)la, córka
  6. uczonego [...]
  7. zwanego [...]
  8. [...] według małej rachuby.
  9. [...]
  10. [...]
  11. [...] uczony
  12. Mordechaj- [...]
  13. [...]
  14. [...]

IV.

  1. [... ]
  2. Niewiasta była prawa. W swoich czynych cnotliwa.
  3. Była uważająca w przykazaniach wyrabiania ciasta, zachowania czystości i zapalania świec. I była
  4. koroną małżonka. Swój dom otwierała
  5. szeroko;. Pani Debora, córka zmarłego, szanowanego pana
  6. (A)szera Anszela, błogosławionej pamięci! Odeszła jej dusza 26 elul
  7. 600[.]46 według małej rachuby. Niech jej dusza będzie związana w wieniec życia!

V.

  1. To jest nagrobek drogiego pana, mistrza
  2. Menachema
  3. Manesa, syna dostojnika
  4. naszego nauczyciela, pana i mistrza Ch7. z rodziny
  5. lewitów i Aronitów8. Jego działanie
  6. i handlowanie dochowało wierności [...]
  7. [...]
  8. [...]
  9. Był biegły w agadach9
  10. i różnorodnych midraszach10. Odszedł
  11. do wieczności 19 elul "przyłączony"11
  12. według małej rachuby. [...] Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!

VI.

  1. Dla duszy
  2. dziecka, które żyło kilka dni.
  3. Latorośl zasadzona przeze mnie, ulubiona latarośl, szlachetnego pochodzenia, wybitny młody uczony12
  4. w Torze. Doskonały w przymiotach i właściwościach. Szanowane jego imię. Pan Awraham Chaim13,
  5. niech jego dusza spoczywa w rajui Syn rabina, naszego nauczyciela Dow Berisza, oby
  6. jego światło świeciło nadal! Przełożonego sądu14 świętej gminy Kraków, niech go Bóg uchowa!
  7. Zmarł w dobrej sławie w nowym miesiącu siwan roku 60315 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie zwiazana w wieniec życia!
  8. Nie płaczcie nad powrotem, nie trzęście się nad młodym mężczyzną
  9. z powrotu jego duszy do Boga. A jego prochy pochowane.
  10. Tylko że pozostało mu, synowi otrzymane jego imię
  11. Biada nad dzieckiem kilku dni, odeszło i nie ma go.
  12. Bez pozostawienia po sobie swojego następcy cała pamięć.
  13. Jego mądrość znana była przez imię i chwałę.
  14. Jego ręce giętkie w nauce i wiedzy.
  15. Wypełniło się niezawodnie istnienie źródła tryskającego.
  16. Jego śmierć zaiste zapłaciła za każde przekleństwo.
  17. Za winę nas wszystkich jednak dotknął go karą
  18. Przez jego śmierć zostały uderzone dłonie,
  19. bowiem przed swoim czasem odszedł do nieba.

VII.

  1. Świadkiem będzie ten kamień
  2. i ta stela.
  3. Tu został pochowany
  4. mąż prawy i możny, ma szlachetne myśli i spojrzenie.
  5. Biada, bowiem nie ma go już więcej! Nie bał się mnie człowiek
  6. [...] jak on, mąż miły.
  7. Nie zawierał w sobie atrybutów ponad prawość i sprawiedliwość.
  8. Zmówili się biedni i wyczerpani głodem, ach Panie!
  9. [...] w płaczu nad nim podniosą lament!
  10. Tojest zięć przywódcy, możnego i znanego pana, naszego nauczyciela
  11. Chaima, syna naszego nauczyciela, pana i mistrza Arona, błogosławionej pamięci! Zmarł w dobrej sławie
  12. 2 dnia 1716 nisan roku
  13. 603 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!
  14. Zwany Chaim Drabnis.

VIII.

  1. Moje oczy (łez) w sercu
  2. złamanym. Głos płaczu, głos
  3. mojego fletu donośny z powodu mojego nauczyciela, korony naszego przywództwa.
  4. Który odszedł ode mnie i przeniósł się (na tamten świat). Nasz nauczyciel, pan
  5. Mosze Menachem, syn według małej rachuby.
  6. 4 dnia, Ezriel17, błogosławionej pamięci! Został pochowany.
  7. Przestrzegający był on przymiotów
  8. swojej księgi, którą ułożył. I mnożył
  9. wiele słów z wielkiej wiedzy.
  10. Wierność okazałeś uważając na słowo.
  11. 1l . Czystego serca. Został połączony bez
  12. syna w wigilię święta Sukot18.
  13. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!

IX.

  1. Narzekaj
  2. cyprysie, gdyż upadł cedr. Wielki wódz
  3. w Izraelau. Zniknął pobożny z kraju.
  4. Wiele umiejący i uczony w Torze19. Święty Izraela.
  5. Bowiem Szmuelowi zostało powierzone być Pana. Odtąd
  6. jego dziecko nie oddalało się z namiotu Tory.
  7. Od swej młodości wielki pan, przenikliwy i biegły,
  8. sławny, nasz nauczyciel, pan i nasz mistrz Szmuel20, syn uczonego,
  9. naszego nauczyciela, pana Rafaela, niech pamięć sprawiedliwego będzie błogosławiona! Odeszła jego dusza w świętości i czystości
  10. 7 ijar 55921 według małej rachuby.
  11. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!
  12. A obok niego został ukryta, prawa, cnotliwa
  13. pani Bluma, (córka) [...]
  14. naszego nauczyciela i pana Szloma [...]
  15. Odeszła jej dusza 11 elul roku
  16. I 60322 według małej rachuby.

X.

  1. Znak
  2. na wieczną pamiątkę
  3. kobiety dzielnej, ducha ochoczego.
  4. Jej dobroczynność była znana w bramach23. To jest sprawiedliwa i pobożna, sławna
  5. przywódczyni, można, pani Malka, córka zmarłego, wybitnego uczonego,
  6. przywódcy, pana Mena(che)ma [...] Picele ha-Kohen, błogosławionej pamięci! Żona pana
  7. przenikliwego, wielkiego, sławnego, o wybitnej genealogii, naszego nauczciela, pana i mistrza Kelmana
  8. Reinholda, niech jego światło świeci nadal! Odeszła jej dusza 2 dnia [...]
  9. Co [...] niewiasta dzielna tutaj pochowana24.
  10. Jej serce było światłem czynów prawości. [...]
  11. ...

XI.

  1. Drezel25.
  2. Jest wiele dzielnych kobiet, ale ty
  3. przewyższasz wszystkie. Kobieta dzielna.
  4. Piękna i promienna jak słońce i księżyc.
  5. Korona małżonka w całym jego domu.
  6. Była godna zaufania, cnotliwa
  7. i skromna. Pani Dwerel, córka
  8. naszego nauczyciela, pana i mistrza Arona, żona (dostojnika),
  9. pana, mistrza Fajwlesa. I została pogrzebana
  10. 6 dnia 4 tewet 40626 według małej rachuby.

XII.

  1. [...] Kochana.
  2. [...] (W swojej mą)drości. Swój dom
  3. (zbudowała), kolumny wyciosała.
  4. [...] Czyniła dobro, to jest
  5. (niewiasta, pa)ni Nechla, córka
  6. naszego nauczyciela, mojego dziadka, pana
  7. [...], błogosławionej pamięci!
  8. (Odeszłajej dusza) 6 nisan 34527.
  9. Niech jej dusza będzie związana w wieniec życia!

XIII.

  1. Tu został pochowany
  2. mąż święty, sprawiedliwy jako fundament świata.
  3. Objaśnienie jego mądrości zdawało się być każdemu ukrytym
  4. źródłem żywej wody, jego nauka tryskająca.
  5. Kontynuował naukę i etykę dla ucha, które słucha.
  6. To jest pan, sławny uczony, nasz nauczyciel, pan i nasz mistrz
  7. Eliezer Damaszek, autor dzieła responsów
  8. "Awni kodesz"28, tutejszy sędzia wyższego sądu.
  9. Syn wybitnego29 uczonego, przywódcy, naszego nauczyciela, pana i mistrza Josefa,
  10. błgosławionej pamięci! Został zabrany i pogrzebany w sędziwym wieku30
  11. 11 dnia miesiąca tamuz 60731 według małej rachuby. Niech jego dusza będzie związana w wieniec życia!

XIV.

  1. Była niepłodna, nie urodziła, jednak zostawiła dobre imię lepsze od synów i córek.
  2. Także rozkazała swoim braciom, aby utrzymali dla niej dzień wspomnienia32 i odmawiali Kadisz.
  3. Oto widziała, że nie ma dziecka i wzięła za jej życia
  4. ten kamień, aby wyryć swoje imię na pamiątkę.
  5. Chana ta miała się na baczności w przykazaniach wyrobienia ciasta, zachowania czystości i zapalania świec.
  6. Jej wielkoduszność, któż może zliczyć! Karmiła
  7. przy stole uczonych nieustannie. To jest niewiasta poważana,
  8. pani Chana, córka szanowanego pana i mistrza Chaima, syna pana Ebera Segal.

XV.

  1. {Biada z powodu nieszczęścia córki mojego ludu.}33
  2. I zapłaczmy, {jak szczerniało}
  3. złoto przez nią posiadane. {Rabinowa,}
  4. pani Golda34, błogosławionej pamięci! Cór{ka naszego nauczyciela, pana i mistrza}
  5. Szachny35, {Niech go Bóg uchowa! Przy} wódcy {diaspory. }
  6. We wszystkich swych czynach i ce{chach}
  7. była młoda, dwu{dziestu lat,}
  8. lecz jakby była o stu. Nie znajdziesz w niej
  9. nieprawości. Dla jej pamięci dobra
  10. postawiony ten pomnik kamienny
  11. 1l . na pagórku, do kiedy powstaną ci, którzy leżą
  12. prochu z radością. Roku 312
  13. według małej rachuby 11 dnia miesiąca
  14. siwan36 była ta straszliwość.
  15. Niech jej dusza będzie związana w wieniec życia wiecznego!
  16. Z resztą sprawiedliwych świata
  17. w rajskim ogrodzie.
  18. Amen! Sela!

XVI.

  1. Tu
  2. pochowana niewiasta
  3. porządna. Wszystkie jej, czyny
  4. były sumienne. Pani Gitel37
  5. córka pana Mosze Auerbacha, błogosławionej pamięci!
  6. Każde oko zapłacze. Była szlachetna
  7. dla biednych przez całe swoje życie.
  8. Do synagogi (szła) wcześnie rano
  9. i wieczorem38. W sędziwym wieku39
  10. odeszła do wieczności
  11. pierwszego dnia 27
  12. siwan 31240 według małej rachuby.
  13. Z resztą sprawiedliwych świata w rajskim ogrodzie.

XVII.

  1. Tu pochowana
  2. Miriam41,
  3. siostra Mosze i Arona. Sprawa śmierci
  4. Miriam, siostry Mosze i Arona jest bliska rozdziałowi
  5. o krowie, albowiem jej śmierć odpuszcza grzech42. Jej grób,
  6. jej nagrobek będą jej świadkiem i na pamiątkę do czasu, kiedy
  7. będzie razem z resztą sprawiedliwych. Przebudzi się
  8. a kiedy nastanie dzień zmartwychwstania, będzie jej dusza związana
  9. w wieniec życia! I odeszła na miejsce swego spoczynku
  10. w wigilię szabatu krótko przed nadejściem oblubienicy43.
  11. 5 elul44 według rachuby. Zmarła "imieniem Miriam
  12. Bela"45 według małej rachuby.

Do góry

Przypisy:

  1. Zm. 24 VIII 1849 r.
  2. Dosłownie: "stary i syty dni". Tak jest powiedziuane o wieku Izaaka; por. Rdz 35,29.
  3. Zm. 26 VIII 1849 r.
  4. Zm w 1849 r.
  5. Powinności kobiety. [kobieta żydowska mogła okazać swoją pobożność praktycznie tylko poprzez dobre prowadzenie domu tzn. dbałość o zachowanie przepisów koszerności (owo "zagniatanie ciast" na poszczególne święta i "czytsość"). Miała tez przywilej zapalania i błogosławienia świecznika w szabas. - przyp. Sowa]
  6. Zm. po roku 1844.
  7. Skrót wieloznaczny. Może być: Chaim.
  8. Lewici - posługujący w świątynii, Aronici (od Aarona) - kapłani (koheni) [przyp. Sowa].
  9. (h)agada - opowieści czytane w czasie wieczoru pesachowego. [przyp. Sowa]
  10. midrasz - bajki, przypowieści, historie talmudyczne. [przyp. Sowa]
  11. Anagram: 352. Zm. 16 IX 1593 r.
  12. Student jesziwy.
  13. Pierwsze litery wersów od 7 do 15 tworzą imię: Awraham Chaim. Awraham Chaim był synem krakowskiego rabina Dow Berisza Majzesa.
  14. Określenie urzedu rabina gminy.
  15. Zm. 29 V 1843 r.
  16. Słowo: "17" stanowi chronogram wyrazu "dobry" występującego w tekście.
  17. Chronogram: 318.
  18. Zm. 8 IX 1557 r.
  19. Dosłownie "przenoszący góry" (...).
  20. Był synem rabina w przedborzu i głowa rodziny Landau w Krakowie, która nie miała lewickiego pochodzenia; por. M. Bałaban, Historia Żydów..., T. II, s. 648-649. Jego syn Saul był chasydzkim rabinem w Krakowie a wnuk Aleksander w 1856 roku przez kilka tygodni był krakowskim rabinem.
  21. Zm. 13 V 1799 r.
  22. Zm. 6 IX 1843 r.
  23. Brama - tworzyła część składową obwarowania miejskiego, ale zarazem była ona dla mieszkańców mijscem zebrań politycznych, załatwiania spraw handlowych, a zwłaszcza sądowych. Stąd "w bramie" = "w sądzie". - hasło brama [w:] Piśmie Świętym Starego i Nowego Testamentu : w przekładzie z językó oryginalnych, Poznań 1980, s. 1421, kol. 2. [przyp. Sowa]
  24. Akrostych: Malka Picele.
  25. Inne imię w przyczółku i na tablicy może wynikać z niewłaściwego zestawienia. Przyczółek został dodany do płyty w trakcie prac renowacyjnych (...).
  26. Zm. 22 XII 1645 r.
  27. Zm. 5 IV 1585 r.
  28. Eliezer Damaszek, Awni kodesz, Warszawa 1819.
  29. Zamieszczony skrót może odpowiadać nie tylko wyrazowy "wybitny", ale także "cudowny".
  30. Dosłownie: "w dobrym wieku". Tak jest powiedziane o wieku Abrahama; por. Rdz 15, 15.
  31. Zm. 25 VI 1847 r.
  32. Rocznica śmierci bliskiego krewnego, która obchodzi się co roku. Zapala się wtedy świecę oraz odmawia Kadisz.
  33. Na podstawie F. H. Wetsteina.
  34. Pierwza żona rabina Mosze Isserlesa. Zmarła w wieku 20 lat podczas zarazy.
  35. Szalom Szachna (zm. w 1558 r.) rabin w Lublinie oraz rabin generalny w Małopolsce.
  36. Zm. 3 VI 1552 r.
  37. Babka rabina Mosze Isserlesa. W inskrypcji brak imenia męża: Josefa. Przybyła do Krakowa wraz z ojcem Mosze Auerbachem po wygnaniu Żydów z Ratyzbony w 1519 roku. Inskrypcja nie pochodzi z XVI wieku. Jednak nie ma żadnych informacji, kiedy nagrobek był odnawiany.
  38. (...) Zwrot zawiera szczególne uczczenie zmarłej, gdyż kobiety w przeciwieństwie do mężczyzn nie są zobowiązane do modlitwy porannej i wieczornej.
  39. Dosłownie: "w dobrej starości". Tak jest powiedziane o wieku Abrahama; por. Rdz 15, 15.
  40. Zm. 19 VI 1552 r.
  41. Była drugą żoną Pinkasa Horowica (zm. w 1618 r.) i siostrą rabina Mosze Isserlesa.
  42. Rabi Ami powiedział, że śmierć pobożnych jest pojednaniem tak, jak pojednaniem jest czerwona krowa (ofiara) (...).
  43. Szabat w modlitwie na przywitanie szabatu jest porównywany do oblubienicy: "Pójdź mój przyjacielu naprzeciw oblubienicy".
  44. Błąd. Zmarła 8 elul (...).
  45. (...) Zm. 8 IX 1617 r.

Źródło:

  • L. Hońdo, Inskrypcje starego cmentarza żydowskiego w Krakowie : cz. 1, Kraków 2000.


Do góry