Cmentarze


Warszawa cmentarna
Uwagi edytorsko-bibliograficzne

Każdy, komu przyszło pisać "wiekopomne" i wielostronicowe dzieła, wie, że im dłuższy tekst, tym więcej problemów sprawia. Takoż i Sowa - też człowiek ;) - zdarza jej się coś prze-literować, niedoczytać, zapomnieć albo... nie chcieć ;)

Zwłaszcza ten ostatni grzeszek sprowokował mnie do ustalenia kilku "zasad", dotyczących podawania źródeł kartograficznych. "Profesjonalny" opis mapy lub planu bywa nieraz równie długi, co książki :( A że przy wielu opracowaniach różnych cmentarzy korzystałam z tych samych planów, postanowiłam ułatwić sobie życie wprowadzając następujący system skrótów oparty na dacie powstania planu. Zatem:

  1. widok Warszawy z 1581 r. - G. Braun, Theatri praecipuarum mundi urbium. Liber Sextus, [Köln 1618] Widok Warszawy został sporządzony dużo wcześniej niż wydano dzieło, gdyż możemy na nim podziwiać m.in. wieżę kościoła św. Jana, która zawaliła się w 1603 r.
  2. plan z 1762 r. (Tirregaille'a) - Plan de la ville Varsovie..., R. Tirregaille, [1762]. Skala 1 : 1100.
  3. plan z 1790 r. - Varsovie, gravé par P. F. Tardieu, [ok. 1790]. Skala ok. 1:18.600, podziałka w ałunach polskich i wiorstach.
  4. plan z 1822 r. - Plan miasta stołecznego Warszawy [...], Korpus Inżynierów Wojskowych, [1822]. Skala 1 : 4800.
  5. plan z 1827 r. - Plan Warszawy, [K.J.H. Kolberg] ; ryt. W. Ruchacz, Warszawa 1827. Skala ok. 1:16.800, podziałka liniowa w sążniach.
  6. plan z 1831 r. - Plan de la ville Varsovie = Plan miasta stołecznego Warszawy, Korpus Inżynierów Wojskowych, 1831 r. Skala 1:4200.
  7. plan z 1831 r. (Nicholsona) - Warsaw = Warszawa, published under the superintendence of the Society for the Diffussion of Useful Knowlegde ; drawn by W.B. Clarke ; engraved by T.E. Nicholson. 1831 r. Skala ok. 1 : 20.000, podziałka w jardach, metrach i wiorstach.
  8. plan z 1838 r. - Plan de la ville Varsovie, K. Richter, [po 1838 r.], Skala 1 : 4200.
  9. plan z 1848 r. - Plan Warszawy, wyd. W. Kolberg, [Warszawa] 1848. Skala ok. 1:16.800, podziałka w sażenach i sążniach.
  10. plan z 1856 r. - Plan goroda Varšavy i okrestnostej = Plan miasta Warszawy i okolic, [B.m.] 1856. Skala 1 : 16 800, podziałka w 200 sążniach.
  11. plan z 1859 r. - Plan goroda Varšavy vo 1 : 4200 dolju : snjat" v" 1825, 26, 27 godach" Oficerati General'nago Štaba ispravlen" 1859 g. = Plan de la ville Varsovie au 4200e levé par les Officiers d'Etat-Major en 1825, 26 et 27, corrigé en 1859
  12. plan z 1875 r. (Kiriczenki) - Karta varšavskogo učastka, Korpus Topografów Wojskowych pod dow. por. Kiriczenki, 1875. Skala 1:16 800.

    Im więcej cmentarzy analizuję na podstawie tego źródła, tym bardziej "orientacyjna" wydaje mi się data jego powstania. Cóż, w owym czasie między sporządzeniem mapy a jej wydaniem upływało nieraz trochę czasu. Nie zmienia to faktu, że plan Kiriczenki jest wyjątkowo szczegółowy, stąd dla historyka bardzo cenny.

  13. plan z 1879 r. - Plan g. Varšavy : ispavlen" i pogolnen" gorodskoju inženernoju služboju = Plan m. Warszawy : poprawiony i dopełniony przez służbę inżynierską miasta, 1879. Skala 1 : 16 800, podziałka w sążniach na cal.
  14. plan z 1885 r. - Varšava = Warszawa, [Warszawa 1885]. Podziałka 200 sążni.
  15. plan z 1887 r. - Varšava = Warszawa, [Warszawa ok. 1887]. Skala ok. 1:16.800, podziałka 200 sążni. skala ok. 1:300.000, podziałka w wiorstach.
  16. plany z l. 1891-1908 (Lindley'a) - pomiary Warszawy sporządzone podczas projektowania sieci wodociagowo-kanalizacyjnej. Dostępne w Serwisie mapowym m.st. Warszawy (podserwis Warszawa historyczna).
  17. plan z 1895 r. - Plan miasta Warszawy i okolic, Warszawa 1895. Skala ok. 1:16.800, brak podziałki. Skala ok. 1:300.000, podziałka w wiorstach.
  18. plan z 1896 r. (Lindley'a) - Plan goroda Varšavy = Plan miasta Warszawy, w czerwcu 1888 r., dopełniony w 1896 r., pomiar pod kier. Głównego Inż. W.H. Lindley'a, Warszawa 1896. Skala 1 : 16 800.
  19. plan z 1908 r. - Plan von Warschau mit Bezeichnung der haus-Nummern = Plan g. Vašavy s" oboznačeniem" numerov" domov" = Plan m. Warszawy z numracją domów, [1908].
  20. plan z 1913 r. - Plan m. Warszawy, 1913. Skala 1 : 21 000, podziałka w sążniach i metrach.
  21. plan z 1916 r. - Plan miasta stołecznego Warszawy i okolic z oznaczeniem nowych granic oraz okręgów milicyjnych, wykonany w lipcu 1916 r. w biurze pomiarów przy sekcyi wodociągów i kanalizacyi miasta stołecznego Warszawy, naczelnik biura pomiarów M. Jeżowski, [1917]. Skala 1 : 25 000.
  22. plan z 1916 r. (PHARUS) - Plan Warszawy, [1916]. Skala 1 : 17 500, podziałka w metrach.
  23. plan z 1920 r. - Plan Wielkiej Warszawy, Warszawa [ok. 1920]. Skala ok. 1:26.000.
  24. plan z 1922 r. - Plan miasta stołecznego Warszawy : [tereny państwowe i miejskie], 1922. Skala 1 : 10 000.
  25. plan z 1924 r. - Plan Wielkiej Warszawy, [1924].
  26. plan z 1926 r. - Plan miasta stołecznego Warszawy, [1926]. Skala 1 : 17 500.
  27. fotoplan z 1935 r. - zdjęcia lotnicze Warszawy. Dostepne w Serwisie mapowym m.st. Warszawy (podserwis Warszawa historyczna).
  28. plan z 1939 r. - Warszawa przedwojenna : plan miasta z 1939 r., Wyd. 2, popr., Warszawa 2004. Edycja planu z 1939 r. wykonanego skali 1 : 10 000. Skala 1 : 25 000, podziałka w metrach.
  29. fotoplan z 1945 r. - zdjęcia lotnicze zniszczonej Warszawy wykonane latem 1945 r. przez wojsko radzieckie. Dostepne w Serwisie mapowym m.st. Warszawy (podserwis Warszawa historyczna).
  30. plany z l. 1958-1989 - popularne plany Warszawy wykonane przez Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych (brak informacji o skali). Dostępne na stronach TRASBUS.
  31. ortofotomapa 2005-2009 - znacznie dokładniejsze niż mapy Google zdjęcia lotnicze Warszawy. Dostepne w Serwisie mapowym m.st. Warszawy (podserwis Warszawa historyczna).

Z kolei jeśli chodzi o pozycje książkowe, to pierwszym, a niekiedy jedynym, źródłem moich wiadomości o dziejach cmentarzy warszawskich była książka Mariana Gajewskiego Urządzenia komunalne Warszawy : zarys historyczny (Warszawa 1979). Generalnie więc powinnam zastosować jeden, ujednolicony skrót bibliograficzny jak w wypadku planów, ale... Z biegiem lat zaczęłam docierać do innych tekstów, z których czasami korzystał również sam Gajewski. Niektóre artykuły zostały więc napisane na nowo, uzupełnione lub poprawione, zatem w tym wypadku postanowiłam podawać źródła bezpośrednio pod tekstem.

Osobne problemy sprawiała mi również interpretacja źródeł czy opracowań historycznych. Dziś cmentarz ma jedno, dość oczywiste znaczenie, ale drzewiej rozumiano pod tym pojęciem zarówno miejsce pochówków, jak i w ogóle dziedziniec kościelny (zob. Cmentarze "krótko i zwięźle" : słowa i słówka). Tym samym, aby na 100 % rozstrzygnąć, czy wokół kościoła Dominikanów Obserwantów rzeczywiście grzebano zmarłych, potrzeba raczej badań archeologicznych niż źródłowych. Niestety w tym wypadku, jak i w wielu innych, nigdy ich nie przeprowadzono. Ba! czasami nawet zachowany nagrobek wcale nie przesądza o grzebalnej funkcji miejsca (zob. cmentarz przy kościele Przemienienia Pańskiego). W miarę możliwości, starałam się więc informować Was o ewentualnych tego typu wątpliwościach.

Liczba uwzględnionych przeze mnie cmentarzy warszawskich byłaby niewątpliwie o wiele mniejsza, gdyby nie ciągły rozwój terytorialny stolicy. Wsie czy miasteczka, które kiedyś stanowiły mniej lub bardziej odległe przedmieścia, z biegiem lat znalazły się w granicach Warszawy (np. Leszno, Służew, Wola, Powązki, Praga, Ursus). Doszło więc do pewnych paradoksów, gdyż za najstarszy cmentarz w Warszawie wypadałoby uznać teren wokół kościoła św. Katarzyny na Służewiu, który dopiero po 1938 r. znalazł się w granicach miasta1.

Docelowo niniejsze opracowanie powinno uwzględniać stan dzisiejszy, czyli cmentarze znajdujące się w obrębie Warszawy od l. 90-tych XX w. Faktycznie ograniczyłam się (na razie) do podziału administracyjnego z 1960 r., a więc obejmujących: Mokotów, Ochotę, Pragę Północ i Południe, Śródmieście, Wolę i Żoliborz.

Wreszcie, "topomastyka stosowana", czyli o lokalizacji.

Otóż, dla lepszej orientacji w opracowaniach poszczególnych cmentarzy posługiwałam się współczesnymi nazwami ulic i placów, ew. w nawiasach dodając ich nazwy historyczne.

Z kolei w przypadku indeksów cmentarzy, punktem wyjścia była dla mnie nazwa okolicy. Jeśli takowa nie istniała lub dziś obejmuje zbyt duży obszar, wówczas podawałam ulicę (np. Krakowskie Przedmieście). Generalnie starałam się pogodzić nazewnictwo historyczne ze współczesnym (z większym ukłonem wobec tego pierwszego ;)). Nie jest to może zbyt poprawne metodologicznie, ale "rewolucja" w warszawskiej topomastyce nastąpiła tak na dobrą sprawę dopiero po II wojnie światowej. A czymże jest ostatnie 60 lat wobec kilku wieków funkcjonowania np. Golędzinowa2 lub Woli3 ;).

Wreszcie muszę uczulić szanowną Publiczność ;) na kwestię dat. Otóż, rok powstania może być równoznaczny z otwarciem cmentarza dla pochówków, ale... wcale nie musi. Tak np. Cmentarz Powązkowski założono 4 listopada 1790 r., ale poświęcenia (czyli oficjalnego otwarcia) dokonano w dwa lata później. Podobnie zamknięcie cmentarza nie zawsze pociągało za sobą jego likwidację, o czym można się przekonać odwiedzając Cmentarz Kamionkowski oficjalnie zamknięty w 1887 r. Niestety nie zawsze dawni badacze dziejów Warszawy podawali "konkrety", bo też i sami zapewne nie dysponowali stosownymi informacjami. Czasami o chronologii danej nekropolii możemy mówić tylko posługując się określeniami: nie później lub nie wcześniej, ale czy naprawdę musimy wszystko wiedzieć? ;)

No, to już chyba wszystko. Pozostaje mi życzyć słodkich snów podczas lektury :-P

© Sowa
2.10.2010

Przypisy

  1. Parafia na Służewiu została erygowana w 1238 r. i wówczas czasie powstał również pierwszy kościół w tym miejscu. Dla porównania pierwsza parafia Starej Warszawy, przy kościele św. Jana, powstała w 1339 r.
  2. Pierwotnie był to teren na północ od ul. Ratuszowej, obejmujący dawny Fort Śliwickiego, aczkolwiek już w XIX w. jego część została "wchłonięta" przez Nową Pragę. Na dzisiejszych mapach Golędzinów skurczył się tylko do obszaru na północ od ul. S. Starzyńskiego.
  3. Zabudowania wsi Wielka Wola znajdowały się w okolicach kościoła św. Wawrzyńca. Rozciągnięcie tej nazwy na teren tzw. Dzielnicy Zachodniej (od Marszałkowskiej do Towarowej) nie jest w żaden sposób uzasadnione historycznie.


Do góry