Cmentarze


Cmentarz staroobrzędowców (raskolników)

Lokalizacja: ul. Grochowska 307, Praga Południe
Data założenia/likwidacji: przed 1875 r. / 27 lipca 1961 r. (zamknięcie), 1970 r. (likwidacja)
Obszar: 0,24 ha (1945 r.)1

Historia

Cmentarz ten służył odłamowi rosyjskiego prawosławia, powstałemu jeszcze w XVII w. Bezpośrednią przyczyną odstąpienia od Cerkwi był sprzeciw wobec reformy przeprowadzonej przez Nikona (Nikitę) Minowa w 1682 r. Drobne, zdawałoby się, korekty liturgii spowodowały z jednej strony bunt, a z drugiej krwawe prześladowania. Pierwsze wieki były dla nowej sekty naprawdę ciężkie i wielu starowierców musiało szukać schronienia w różnych częściach świata m.in. w Polsce. Z czasem represje zelżały na tyle, że raskolników nie zabijano od razu, tylko... wcielano do armii (wybaczcie "wisielczy" humor ;)).

Właśnie "militarna" była ponoć geneza praskiej nekropolii2. Jej zaczątkiem stała się podobno mogiła kilkuset kirasjerów pułku Małorosyjskiego pod dowództwem Aleksandra P. Zona, poległych w okolicach Pomnika Budowy Szosy Brzeskiej3 25 lutego 1831 r. W jakiś czas po bitwie grób wojaków oznaczono pomniczkiem. Aż do drugiej połowy XIX w. ta nieco nieformalna nekropolia nie była jednak użytkowana i podobno dopiero w l. 80-tych zaczęto tu grzebać starowierców, głównie z rodzin kupieckich osiadłych w Warszawie.

I właściwie cała historia ma sens, ale... podkusiło mnie, aby pogrzebać w źródłach archiwalnych. No i proszę! W zbiorze Walerego Przyborowskiego zachowały się pewne notatki, które wszystko wywróciły do góry nogami4.

Otóż, ich autorzy lokują pomnik kirasjerów "na lewo od ul. Brzeskiej"5, w pobliżu "pomnika grochowskiego"6. Monument ten wystawiły w 1846 r. carskie władze ku upamiętnieniu bitwy pod Olszynką Grochowską (1831 r.), a znajdował się na niewielkim rondzie u zbiegu ul. Groszowickiej i Terespolskiej (d. ul. Tarnobrzeska i Terespolska). Jeśli monument pułku małorosyjskiego był rzeczywiście w jego pobliżu - co jest w sumie pojęciem względnym - to nie mógł być zalążkiem cmentarza raskolników, gdyż ten znajdował się dość daleko na południowy-zachód od Pomnika Grochowskiego7.

Potwierdzenie tego znajdujemy w źródłach kartograficznych, a nieco dopowiadają również przewodniki po Warszawie i źródła prasowe (zresztą wyjątkowo skąpe).

Na planie wojskowym z 1875 r. (zob. il. obok) na rogu ul. Terespolskiej i Grochowskiej, na lewo od tej ostatniej (jadąc od Warszawy) zaznaczono jakiś krzyż. Raczej nie był to przypadkowy gryzmoł, ponieważ kartograf uwzględnił także Pomnik Budowy Szosy Brzeskiej i (naturalnie) "Grochov[skij]. pam[jatnik]". ze "swoim" charakterystycznym rondem. Ostatecznie sprawę wyjaśniają plany Lindley'a, na których skrupulatnie odrysowano pomniczek kirasjerów, ulokowany na końcu wąskiego placyku, również po lewej stronie od dzisiejszej ul. Grochowskiej (jadąc od Warszawy)8. Na obu mapach, po drugiej stronie tejże ulicy odnotowano nasz cmentarzyk, zatem musiał on funkcjonować jako miejsce pochowków co najmniej od 1875 r.

W przewodnikach po Warszawie rzadko wspominano o tej nekropolii, bo też ani starożytna, ani artystyczna, ani blisko stolicy nie była. W 1893 r. odnotowano jednak, iż:

"Posuwając się nią [tj. ul. Grochowską - przyp. Sowa] ciągle, spotykamy p o p r a w e j [podkreśl. Sowa] ręce, na łąkach ku Saskiej Kępie spływających gładką płaszczyzną, niewielki oryginalny cmentarzyk, t.z. starowierców otoczony murem."9

Dalej, jako o osobnym "punkcie zwiedzania", wspomniano zresztą o trzech pomnikach tj. dwóch poświęconych żołnierzom rosyjskim, poległym w bitwie pod Grochowem, oraz Pomniku Budowy Szosy Brzeskiej.

Podobnie w 1904 r. pisano:

"Cmentarz starowierców z nagrobkami świeżej daty (...) posiada kilka oryginalnych i ładnych pomników, między niemi wyróżnia się piękną budową grób rodziny Machotkinów, dobrodziejów cmentarza."10

Gdyby pomnik kirasjerów znajdował się na cmentarzu raskolników, w obu przypadkach chyba wyraźnie by o tym napisano, tak jak wspomniano o nagrobkach Machotkinów.

Moja wersja dziejów cmentarza raskolników jest więc następująca: nekropolię założono przed 1875 r.11, po prawej stronie dzisiejszej ul. Grochowskiej i niezależnie od pomnika kirasjerów.

No dobrze, i co dalej? Ano, cmentarzyk borykał się z tymi samymi problemami, co wiele innych miejsc pochówków, znajdujących się na "rubieżach cywilizacji". Jakkolwiek jeszcze przed 1885 r. kupiec Machotkin otoczył cmentarz solidnym ogrodzeniem, to w tymże roku prasa donosiła, iż "śladu muru nie znajdziesz"12. Z czasem udało się jednak temu zaradzić, o czym wspomina cytowany wyżej przewodnik z 1893 r. Stopniowo nekropolia zapełniała się też trwałymi nagrobkami, wśród których wyróżniać się miał grobowiec Machotkinów oraz pomniki w formie sarkofagów (ponoć typowe dla raskolników). Tak więc pod koniec l. 40-tych XX w. cmentarz prezentował się całkiem dostojnie (zob. zdjęcia Leonarda Sempolińskiego).

Wraz ze zmniejszającą się liczbą staroobrzędowców w Warszawie, coraz częściej zresztą grzebiących swych zmarłych na wolskiej nekropolii prawosławnej, stopniowo także cmentarz na Kamionku był rzadziej używany. Wreszcie 27 lipca 1961 r. władze miejskie wydały nakaz zamknięcia nekropolii. Część nagrobków przeniesiono na Cmentarz Prawosławny (kw. 69), a w miejscu dawnej nekropolii starowierców w 1970 r., po zlikwidowaniu muru i bramy, utworzono nijaki skwerek, resztę włączając do terenu Fabryki Sprzętu Spawalniczego "Perun".

© Sowa
3.04.2011

Przypisy:

  1. Marian Gajewski podaje jako powierzchnię cmentarza 0,4 ha, lecz wg pomiaru dokonanego narzędziem Serwisu Mapowego m.st. Warszawy na fotoplanie z 1945 r. cmentarz miał ok. 0,24 ha.
  2. Oprac. na podst.: M. Gajewski, Urządzenia komunalne Warszawy : zarys historyczny, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 418 ; P. Ajdacki, P. Tywoniuk, Cmentarze wojenne - Warszawa, Otwock 2008, s. 54-55.
  3. Monument odsłonięto w 1825 r. dla upamiętnienia budowy drogi z Warszawy do Brześcia, której stołecznym fragmentem jest dzisiejsza ul. Grochowska. Dziś pomnik znajduje się przy ul. Grochowskiej, między ul. Podskarbińską a Siennicką.
  4. Oprac. na podst.: Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, III 237, VIII 61.
  5. Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, III 237.

    Chodzi o Szosę Brzeską, czyli ul. Grochowską, nazywaną również Szosą Moskiewską.

  6. Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, VIII 61.
  7. W zbiorze Walerego Przyborowskiego zachowała się jeszcze jedna notatka wspominająca o pomniku kirasjerów. Niestety, jest w języku dla mnie "egzotycznym", bo po rosyjsku. Kilka słów jednak zrozumiałam tj. że pomnik dragonów znajdował się "nieopodal pomnika grochowskiego". - Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, VI 132.

    Dokładną lokalizację pomnika kirasjerów tj. przy ul. Grochowskiej 73 (dziś chyba nr 274) podaje ks. Wincenty Trojanowski, lecz trudno powiedzieć, na ile jest to wiarygodna informacja. - W. Trojanowski, Kamionek i Praga : z przeszłości historycznej prawego brzegu Wisły, Warszawa 1920, s. 26.

  8. Jedna z notatek archiwalnych wspomina zresztą, że monumentem kirasjerów opiekował się pułk dragonów, który wykupił grunt otaczający pomniczek. - Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, VIII 61.

    Plan pomnika odpowiada (moim skromnym zdaniem) fotografii z l. 20-tych XX w., zamieszczonej w pracy: P. Ajdacki, P. Tywoniuk, Cmentarze wojenne - Warszawa, Otwock 2008, s. 54.

  9. Ilustrowany przewodnik po Warszawie : wraz z treściwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893, s. 247.
  10. Przewodnik po Warszawie na r. 1904 : z planem miasta, planami teatrów, filharmonji i tablicą kolorową tramwajów, Warszawa 1904, s. 99.
  11. Jarosław Zieliński podaje, że cmentarz założono w 1 ćwierci XIX w., ale nie udało mi się ustalić, skąd pochodzi ta informacja. - J. Zieliński, Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. T. 4, Gagarina - Humańska, Warszawa 1997, s. 90.
  12. Niszczenie grobów, "Dziennik dla Wszystkich" 1885, nr 146, s. 3.

Źródła

  • M. Gajewski, Urządzenia komunalne Warszawy : zarys historyczny, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979, s. 418.
  • Niszczenie grobów, "Dziennik dla Wszystkich" 1885, nr 146, s. 3.
  • Zbiór W. Przyborowskiego, Archiwum m.st. Warszawy, III 237, VIII 61.
  • Przewodniki po Warszawie z XIX-XX w.
  • Plany Warszawy z XIX-XX w.


Do góry