Cmentarze


Cmentarz przy kościele Św. Krzyża
(ks. Misjonarzy)

Lokalizacja: ul. Krakowskie Przedmieście, Centrum
Data założenia/likwidacji: 1526 r. / 1826 r.
Obszar: Obszar: ok. 0,36 ha1
Historia

Cmentarz powstał na placu podarowanym przez księżnę mazowiecką Annę ponoć w tym samym roku, co drewniany kościół św. Krzyża. Funkcje nekropolii parafialnej zaczął jednak pełnić dopiero od 1626 r.

Pochówków dokonywano na placyku na północ od światynii, na terenie wzdłuż Krakowskiego Przedmieścia o długości 47 prętów (ok. 212 m)2, a sam cmentarz zapewne nie sięgał dalej na zachód niż korpus kościoła3.

Faktyczna powierzchnia cmentarza grzebalnego była jednak znacznie mniejsza, bo też ówczesnym zwyczajem zmarli musieli dzielić miejsce z żywymi (lub odwrotnie ;)). W 1572 r. przy kościele założono bowiem niewielki szpital, który jednak nie funkcjonował długo. Z kolei XVII-wieczne pomiary ulic warszawskich odnotowały w tym miejscu również szkołę parafialną4, a XVIII-wieczne - kamienicę dochodową niejakiego Wanderlicha mieszczącą m.in. sklepy5.

W 2. połowie XVII kościół wraz z dobytkiem przejęli księża Misjonarze, co jest o tyle istotne, że to właśnie oni już ponoć w 1745 r. podjęli starania o utworzenie nowej, pozamiejskiej nekropolii (zob. Cmentarz Świętokrzyski). A mieli ku temu powody, gdyż wraz z rozwojem Warszawy (posuwającym się wówczas właśnie na południe) parafia stawała się coraz ludniejsza. Mało tego, Misjonarze opiekowali się dużymi szpitalami św. Rocha i św. Kazimierza, a przybytki tego typu zawsze mocno zawyżały statystyki umieralności. Dość rzec, iż wg podsumowania liczby zgonów za l. 1767-1769, przygotowanego w związku z założeniem nowego cmentarza, przy kościele św. Krzyża grzebano średnio ok. 700 zwłok rocznie, z czego połowa pochodziła właśnie ze szpitali!6

Otwarcie Cmentarza Świętokrzyskiego "w polu" (1783 r.) bynajmniej nie pociągnęło za sobą likwidacji nekropolii przy Krakowskim Przedmieściu. Przynajmniej nie w takim sensie, jaki zadowoliłby dzisiejszy sanepid ;)

Oficjalnie cmentarz zniknął z powierzchni ziemi w 1826 r., kiedy to w jego miejscu zbudowano kamienicę (nr hip. 406/407). Ekshumacje przeprowadzono jednak dopiero pod koniec XIX w. i na początku XX w.7 Ot, np. w 1904 r. przy kopaniu kanałów na terenie zarządu parafii świętokrzyskiej znaleziono mnóstwo kości (w tym 20 czaszek, niektóre nawet z zachowanymi czuprynami oraz trumnę z datą 1777 r.)8. Dopiero wówczas nieboszczyków przeniesiono na Stare Powązki oraz Cmentarz Bródnowski, co można uznać za faktyczną likwidację (części) cmentarza przy kościele św. Krzyża.

© Sowa
11.09.2010

Przypisy:

  1. Pomiar posesji nr hip. 406/407 (zob. dalej) wg planów Lindley'a narzędziem serwisu mapowego m.st. Warszawy.
  2. Rewizyja i pomierzenie na pręty ulic warszawskich do brukowania [1685] [w:] Źródła do dziejów Warszawy : rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510-1770, wydały A. Berdecka [et al.] ; [red. nauk. S. Herbst], Warszawa 1963, s. 259.

    1 pręt koronny = 7,5 łok. tj. ok. 4,5 m. - Zob. Dawne jednostki miar.

  3. Tak zwana delineacja Hiża i Jędrzejowskiego z 1771 r. pokazuje, iż teren miedzy kościołem a ul. Mazowieckiej zajmowały ogrody (zob. il. wyżej).
  4. Rewizyja i pomierzenie na pręty ulic warszawskich do brukowania [1685] [w:] Źródła do dziejów Warszawy..., s. 259.
  5. Kamienica (nr hip. 407) została zresztą zapisana księżom Misjonarzom przez rzeczonego Wanderlicha. - Wymiar podatku łokciowego przedmieśc Starej Warszawy z 1743 r. [w:] Źródła do dziejów Warszawy..., s. 343.
  6. Specyfikacya pogrzebionych w parafii warszawskiej Ś-go Krzyża przez lat trzy.
  7. Oprac. na podst.: "Kurier Warszawski" 1904, nr 220, s. 4.
  8. Ponoć jeszcze w 1870 r. przy okazji budowy nowych domów na gruntach pomisjonarskich przy dzisiejszej ul. Traugutta odkopano szczątki ludzkie, co dziwnym jest, gdyż dawne taryfy i pomiary ulic wspominają tylko o cmentarzu na terenie posesji nr hip. 406/407. - "Kurier Warszawski" 1904, nr 220, s. 4.

Źródła

  • M. Gajewski, Urządzenia komunalne Warszawy : zarys historyczny, (Biblioteka Syrenki), Warszawa 1979.
  • K.W. Wójcicki, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą. T. 1, Warszawa 1855.
  • Źródła do dziejów Warszawy : rejestry podatkowe i taryfy nieruchomości 1510-1770, wydały A. Berdecka [et al.] ; [red. nauk. S. Herbst], Warszawa 1963.


Do góry