Cmentarze


Pow您ki Wojskowe
(d. Cmentarz Komunalny Pow您ki)

Lokalizacja: ul. Pow您kowska
Data powstania: 1912 r.
Obszar: 24 ha

Historia

Ktokolwiek by na Pow您kach Wojskowych z pewno軼i zastanawia si, po co w og鏊e zabra豉m si za opis tego cmentarza. Ot, kolejna, wsp馧czesna nekropola, wype軟iona koszmarnymi, przewa積ie identycznymi pomnikami z lastryko, ciasno st這czonymi obok siebie. Owszem, mo積a znale潭 co ciekawego, ale generalnie jest du穎 s這鎍a, du穎 grob闚 i zero nastroju. Niestety wi瘯szo嗆 tych grob闚, to miejsca spoczynku 穎軟ierzy, powsta鎍闚, ludzi kultury, nauki i polityki, tak wi璚 przez wzgl康 na nie trzeba te s堯w kilka napisa o samej nekropolii.

Historycznie rzecz ujmuj帷...

Dzieje tej okolicy, chocia ju w XV w. istnia豉 tu osada, tak naprawd zaczynaj si w l. 70-tych XVIII w. Wtedy to na terenach nale膨cych obecnie do cmentarza Izabela z Fleming闚 Czartoryska za這篡豉 park romantyczny podziwiany tak przez swoich, jak i cudzoziemc闚, kt鏎y jednak uleg zniszczeniu podczas insurekcji ko軼iuszkowskiej. W p騧niejszych latach znajdowa造 si tam zabudowania przemys這we a do 1821 r., kiedy to zorganizowano tutaj ob霩 dla wojsk Kr鏊estwa Polskiego.

Pierwsze zw這ki, jakie spocz窸y w tej okolicy, nale瘸造 do powsta鎍闚 poleg造ch w 1830 r., ofiar epidemii z 1832 r. oraz pochowanych na cmentarzyku przy ko軼iele Zdj璚ia z Krzy瘸, ekshumowane w zwi您ku z budow Cytadeli1.

Oficjalnie cmentarz utworzono dopiero w 1912 r. z przeznaczeniem na groby wojskowe. Wraz z wybuchem pierwszej wojny zacz掖 si te szybko zape軟ia, a w 1915 r., po wkroczeniu wojsk niemieckich do Warszawy, znalaz si pod zarz康em nowych okupant闚, kt鏎zy zreszt zorganizowali w豉sne kwatery.

Odzyskanie niepodleg這軼i sta這 si okazj do uregulowania statusu oraz wygl康u cmentarza (patrz ni瞠j). Ju w 1918 r. zosta przej皻y przez Kuri Biskupa Polowego Wojska Polskiego, lecz miano cmentarza wojskowego uzyska dopiero w 1921 r. W rok p騧niej otrzyma w豉sn 鈍i徠yni pod wezwaniem 鈍. J霩efata Kuncewicza, w kt鏎 przekszta販ono wzniesion jeszcze przed 1872 r. cerkiew obs逝guj帷 dawne koszary rosyjskie.

W okresie mi璠zywojennym grzebano tu zmar造ch wojskowych oraz ich najbli窺z rodzin, wtedy te dokonano uporz康kowania grob闚 zbiorowych, o czym b璠zie mowa dalej.

Od pocz徠ku II wojny 鈍iatowej Pow您ki Wojskowe przyjmowa造 w swe bramy zw這ki poleg造ch podczas nalot闚 w 1939 r., 穎軟ierzy podziemia, kt鏎ych chowano pod przybranymi nazwiskami2 i w og鏊e ofiary nazistowskiego terroru (w tym cywili).

W 1941 r. hitlerowcy kazali wydzieli i ogrodzi w p馧nocno-zachodniej cz窷ci cmentarza obszar ok. 5 ha, gdzie mia造 znale潭 si groby "nur fr Deutsche". Na teren ten oczywi軼ie nie wpuszczano "niearyjczyk闚", lecz jego organizacj zlecono w豉郾ie Polakom. A 瞠 Polak jak chce, to potrafi i diab豉 okpi, st康 z pieni璠zy, kt鏎e wydzielono z bud瞠tu miasta na ten "nowy" cmentarz", pracownicy nekropolii potajemnie wystawili oko這 kilometra ogrodzenia oraz uporz康kowali groby 穎軟ierzy poleg造ch w kampanii wrze郾iowej ;-)3

Tu po II wojnie 鈍iatowej na Pow您kach Wojskowych spocz窸y zw這ki powsta鎍闚 1944 r. ekshumowane z warszawskich podw鏎ek i skwer闚, lecz tak瞠 poleg造ch w walkach o Modlin, bitwie nad Bzur oraz ofiar oboz闚 koncentracyjnych.

W czasach Polski Ludowej, a tak瞠 i dzi, Pow您ki Wojskowe sta造 si konkurencyjnym dla Cmentarza Pow您kowskiego panteonem narodowym, gromadz帷ym przedstawicieli r騜nych opcji politycznych i zawod闚. Tu, obok 穎軟ierzy Armii Krajowej i harcerzy poleg造ch w powstaniu warszawskim, spocz瘭i wojacy z Armii Ludowej i Armii Czerwonej, prominenci partyjni (m.in. Boles豉w Bierut, Julian Marchlewski, W豉dys豉w Gomu趾a) czy "bohater narodowy" Karol 安ierczewski. Obok nich 酥i snem wiecznym ofiary terroru hitlerowskiego i komunistycznego (m.in. na tzw. ㄠczce - kw. - gdzie grzebano zamordowanych przez funkcjonariuszy Urz璠u Bezpiecze雟twa), cho ci ostatni dopiero po 1989 r. doczekali si stosownych monument闚.

Tu te spoczywa liczne grono ludzi literatury i sztuki m.in. Zofia Na趾owska, Tadeusz Borowski, Leon Schiller, Xawery Dunikowski, Leon Kruczkowski, Julian Tuwim, Konstanty Ildefons Ga販zy雟ki, W豉dys豉w Szpilman. W鈔鏚 nowych grob闚 znalaz造 si nazwiska m.in. Marka Kota雟kiego, lecz r闚nie postaci budz帷ych 篡we kontrowersje jak Ryszard Kukli雟ki czy Jacek Kuro.

Okres powojenny przyni鏀 te cmentarzowi szereg zmian organizacyjnych (patrz dalej) i administracyjnych. W 1946 r. cmentarz znalaz si pod zarz康em Ludowego Wojska Polskiego, lecz w 1964 r. nekropolia utraci豉 sw鎩 dotychczasowy status wojskowej i gospodarzem jej sta造 si w豉dze miasta. Odt康 te funkcjonowa豉 jako Cmentarz Komunalny Pow您ki (dawny Wojskowy) i dopiero w 1998 r. Rada Miasta przywr鏂i豉 poprzedni nazw, czyli Cmentarz Wojskowy Pow您ki (Pow您ki Wojskowe), cho nadal grzebani s g堯wnie cywile.

Pow您ki Pow您kom nier闚ne

Ponad sto lat dziel帷e powstanie obydwu nekropolii, a tak瞠 ich ca趾owicie r騜ny charakter sprawi造, 瞠 opr鏂z wsp鏊nej lokalizacji tak naprawd w niczym nie s do siebie podobne.

Pierwsza r騜nica to wielko軼i. Podczas gdy Stare Pow您ki zajmuj obszar ok. 44 ha, Pow您ki Wojskowe maj "zaledwie" 24 ha. Nie wiadomo, ile zajmowa造 w owym 1912 r., lecz pierwszego powi瘯szenia dokonano ju w 1915 r., co jak nietrudno si domy郵i mia這 zwi您ek z zaistnia陰 sytuacj wojenn. Kolejne hektary dodano w wolnej Polsce: na pocz徠ku l. 20-tych XX w. (nekropolia zajmowa豉 wtedy obszar 16,5 ha) oraz w l. 1937-1939 powi瘯szaj帷 j do 17,2 ha. Wreszcie w l. 60-tych XX w. przy陰czono ostatnie (na razie?) dzia趾i powi瘯szaj帷 cmentarz do wspomnianych 24 ha.

Odr瑿na historia to organizacja przestrzeni cmentarnej. Jak na wojskowe miejsce poch闚k闚 przysta這 Ordnung muss sein (niem. porz康ek musi by), st康 wraz z przej璚iem nekropoli przez Wojsko Polskie (w 1921 r.) rozpocz窸y si prace nad jej "upi瘯szaniem", kt鏎e zreszt trwa造 przez ca造 okres mi璠zywojenny.

Wtedy to wyznaczono alejki i dokonano podzia逝 na kwatery, niekt鏎ym z nich nadaj帷 charakter pomnik闚 pami璚i. I tak po lewej stronie Alei G堯wnej znale幢i miejsce spoczynku polegli w I wojnie 鈍iatowej, podczas walk o granice Polski w l. 1918-1920, cz這nkowie Legion闚 Polskich, Polskiej Organizacji Wojskowej; po prawej za znalaz豉 si m.in. symboliczna mogi豉 穎軟ierzy z I Korpusu Polskiego w Rosji (tzw. dowborczycy) w formie kopca b璠帷ego kopi zbiorowego grobu tej formacji w Bobrujsku, a tak瞠 groby poleg造ch podczas przewrotu majowego 1926 r. Z kolei w l. 30-tych XX w. zorganizowano symboliczny "Cmentarz Powsta鎍闚 1863 r." (proj. Wojciecha Jastrz瑿owskiego), a tak瞠 kwatery Sybirak闚, poleg造ch w Powstaniach Wielkopolskich i 奸御kich. Tak wi璚 w 1939 r. cmentarz by ju pi瘯nie uporz康kowany i gotowy na nowe poch闚ki.

W czasie II wojny 鈍iatowej, jak to zwykle w latach niepokoj闚 i wysokiej 鄉iertelno軼i bywa, nie by這 czasu, aby my郵e o estetyce miejsca. Natomiast w czasie powstania warszawskiego wi瘯szo嗆 poch闚k闚 w og鏊e nie dociera豉 na cmentarz, a zmar造ch grzebano na skwerach, podw鏎kach lub pozostawiano w ruinach zwalonych dom闚.

St康 w pierwszych miesi帷ach powojennych zaj皻o si przede wszytkim ekshumacj tych "pozacmentarnych" grob闚, prochy przenosz帷 w豉郾ie na Pow您ki Wojskowe. Wtedy to powsta造 pierwsze kwatery powsta鎍ze m.in. batalionu "Rados豉w". Z drugiej strony jeszcze w 1945 r. wydzielono teren ok. 8 ha na dla... bezwyznaniowc闚.

Pewn ciekawostk, charakterystyczn dla Pow您ek Wojskowych jest fakt, i znajduj si na nich a trzy Aleje Zas逝穎nych. Pierwsza zosta豉 zorganizowana w Alei G堯wnej mi璠zy pierwszym a drugim rondem w 1925 r.4 Kolejne dwie (prostopad豉 do Alei G堯wnej, rozpoczynaj帷a si na wprost domu przedpogrzebowego oraz przecinaj帷a Alej G堯wn, na po逝dniowy-zach鏚 od drugiego ronda) powsta造 w l. 60-tych XX w.

Rewolucyjne zmiany w wygl康zie nekropoli przynios造 lata 60-te XX w. Od 1966 r.5 do 1969 r. cmentarz zosta zmodernizowany wed逝g planu El瘺iety Jankowskiej, zmieniono przede wszytkim uk豉d przestrzenny, powsta nowoczesny dom przedpogrzebowy (proj. Zbigniew Gnass, Ryszard Sobolewski, Eligia Wakulicz), budynki administracji, kwiaciarni, toalety(!), parking i jednolite ogrodzenie. Przy tej okazji w l. 1964-1966 wystawiono te murowany ko軼i馧 (proj. Mariana Laurmana) 鈍. J霩efata.

Generalnie cmentarz jest utrzymany schludnie, cho jak na m鎩 gust troch za ma這 na nim drzew (zw豉szcza w nowych kwaterach), co daje si we znaki latem ;-).

Impresje

Na wst瘼ie powiedzmy sobie od razu, i Pow您ki Wojskowe w dzie豉 sztuki rze嬌iarskiej nie obfituj, a g堯wny nacisk zosta po這穎ny raczej na organizacj przestrzeni i wyeksponowanie pewnych tre軼i... hmm... ideowych.

Zapewne ju w latach mi璠zywojennych zamierzano nada nekropolii charakter "podr璚znika" patriotyzmu, co te kontynuowa造 w豉dze Polski Ludowej. 安iadcz o tym liczne Aleje Zas逝穎nych czy wyodr瑿nione i estetycznie urz康zone kwatery wojskowe. Setki, ustawionych w r闚niutkich rz璠ach, krzy篡 na pierwszy rzut oka nu膨 swoj monotoni, zak堯con od czasu do czasu jak捷 w徠陰 brz霩k. A jednak ka盥a kwatera jest opracowana inaczej, stanowi帷 zamkni皻 ca這嗆 wyodr瑿nion spo鈔鏚 pospolitej kamieniarki grob闚 cywilnych. I chocia jestem wyj徠kowo krytycznie nastawiona do ca貫j tej tradycji walk narodowo-wyzwole鎍zych oraz "chwa造 zwyci篹onych", to jednak artystyczna oprawa tych grob闚 jako mnie urzek豉 i zmusi豉 do przeczytania kilku nazwisk, kilku dat i w og鏊e do refleksji.

Od tego czasu do dzisiaj niewiele si zmieni這. Do ciekawszych "wydarze" zaliczy mo積a wybudowane dw鏂h kolumbari闚, kt鏎e moim zdaniem prezentuj si lepiej ni te wystawione na Starych Pow您kach6 oraz wyznaczenie osobnej kwatery na poch闚ki urnowe, niestety zagospodarowanej bez 豉du i sk豉du. Z kolei w ekumeniczne tendencje naszych czas闚 wpisuje si kaplica Matki Boskiej Nieustaj帷ej Pomocy nale膨ca do Ko軼io豉 Polsko-Katolickiego.

Tu i 闚dzie uda這 mi si wypatrzy kilka interesuj帷ych (bo nielicznych) rze嬌 lub popiersi, cho jak wspomnia豉m nie ma tego wiele. Bardzo ciekawy, zupe軟ie nie pasuj帷y do skromnych grob闚 wojskowych, wyda mi si anio na grobie rodziny Sobotka. Wykonany z bia貫go marmuru (czego trudno si domy郵i pod warstw osad闚 atmosferyczno-przemys這wych) pochodzi z Wroc豉wia, o czym 鈍iadczy sygnatura artysty (O. Flegel, Vorderbleiche 7 - Wyspa S這dowa). Zupe軟 "pora磬" jest natomiast nieudolna kopia nagrobka Marii Zofii Wieczorek (T. Skonieczny, 1901 r.) ze Starych Pow您ek wystawiona na grobie Marzeny z Walickich Czy禦a雟kiej (zm. 2003 r.). Wzruszaj帷a jest z kolei kwatera dzieci璚a, gdzie prawie na ka盥ym z malutkich pomniczk闚 znajdziemy rzewny wierszyk, a gdzieniegdzie tak瞠 figurk smutnego anio趾a (niestety groby te zagro穎ne s likwidacj).

Zabawna rzecz: bywa豉m na tym cmentarzu jako berbe, jako nastolatka i w reszcie teraz - jako osoba ju wiekowa ;-) - i za ka盥ym razem postrzega豉m go inaczej. Pocz徠kowo wydawa mi si monotonny, nudny i za bardzo s這neczny, z czasem jednak zacz窸am dostrzega urok tych wojskowych krzy篡, zwraca uwag na nazwiska os鏏 pochowanych w Alejach Zas逝穎nych, cho nadal uwa瘸m, 瞠 kwatery cywilne s tandetne i psuj tylko krajobraz ;-)

Podsumowanie

Pow您ki Wojskowe maj charakter przede wszytkim miejsca pami璚i, st康 je郵i zamierzamy je odwiedzi, to zazwyczaj po to, aby przypomnie sobie histori najnowsz, odwiedzi znajomego pisarza lub dziennikarza (np. Waldemara Milewicza) oraz odby specyficzn lekcj patriotyzmu. I jakkolwiek jest to poj璚ie mocno sfatygowane przez niekt鏎ych polityk闚, to charakter cmentarza trafnie pokazuje, czym jest mi這嗆 Ojczyzny, a czym prymitywny nacjonalizm (oj, powa積ie si zrobi這 ;-) ).

© Sowa
9.03.2008

Przypisy:

  1. Osobi軼ie wydaje mi si dziwne, 瞠 w pobli簑 obozu wojskowego urz康zono taki nieformalny cmentarz. Wojska rosyjskie stacjonowa造 w tej okolicy tak瞠 w 2. po這wie XIX w. z tym, 瞠 przeniesiono je do nowo wybudowanego fortu (dzi Fort Bema). Przed 1872 r. wybudowano w okolicy tak瞠 niewielk cerkiew.
  2. W strukturze Pa雟twa Podziemnego istnia豉 nawet specjalna kom鏎ka zajmuj帷a si organizowaniem tych "nielegalnych" pogrzeb闚.
  3. Cmentarz Komunalny Pow您ki : dawny wojskowy w Warszawie : praca zbiorowa, pod red. J.J. Malczewskiego, Warszawa 1989, s. 11.
  4. Autorzy monografii Cmentarz Komunalny Pow您ki : dawny wojskowy w Warszawie : praca zbiorowa podaj daty powstania Alei Zas逝穎nych w 1926 r. oraz 1946 r. - Cmentarz Komunalny Pow您ki..., s. 11-12.
  5. Lub 1963 r. - Cmentarz Komunalny Pow您ki..., s. 12.
  6. Szczeg鏊nie ciekawe jest to w kw. C29 (patrz zdj璚ie) maj帷e form czworoboku z wewn皻rznym dziedzi鎍em, gdzie znajduje si 豉weczka, obok kt鏎ej posadzono brz霩k. Na obramieniu wej軼ia mo積a przeczyta w r騜nych j瞛ykach trafnie dobrane zdanie: "Z prochu powsta貫, w proch si obr鏂isz" (lu幡y cytat z Koh. 3, 20).

毒鏚豉:

  • Cmentarz Komunalny Pow您ki : dawny wojskowy w Warszawie : praca zbiorowa, pod red. J.J. Malczewskiego, Warszawa 1989.
  • K. M鏎awski, Przewodnik historyczny po cmentarzach warszawskich, Warszawa 1989.


Do g鏎y