Cmentarze


Rzymsko-katolicki cmentarz w Wilanowie

Lokalizacja: ul. Wiertnicza/Al. Wilanowska
Data założenia: 1816 r.
Obszar: 2,8 ha (stan na 1975 r.)

Historia:

Cmentarz został założony z inicjatywy Aleksandry z Lubomirskich Potockiej, żony Stanisława Kostki Potockiego.

Znajdował się w pewnej odległości od zabudowań wilanowskich, wśród okolicznych pól uprawnych i przez długi czas zachował ów malowniczy, "sielski" charakter. Aby ułatwić komunikację, a jednocześnie połączyć Wilanów z jego nekropolią, poprowadzono aleję wysadzaną lipami, po której jednak nie ma dziś śladu.

Początkowo cmentarz miał kształt koła, "fachowe", drewniane ogrodzenie i takoż drewnianą kapliczkę pośrodku.

Zmiany nastąpiły w l. 1823-26, kiedy to w centralnej części nekropolii wzniesiono neogotycką kaplicę (proj. Chrystian Piotr Aigner), gdzie spoczęły szczątki Stanisława Kostki i Ignacego Potockich (przeniesione w 1867 r. do kościoła parafialnego św. Anny). Na wejściem została umieszczona tablica objaśniająca intencje fundatorki:

"Aleksandra z książąt Lubomirskich Stanisława Potocka Nieodżałowanemu Mężowi, sobie i Swoim."

Wewnątrz, na ścianie północnej znajdował się neogotycki ołtarz z obrazem św. Stanisława Kostki (mal. G. Braendel), a przy wschodniej i zachodniej ścianie klasycystyczne sarkofagi. Oprócz tego wnętrze zdobiły malowidła Tytusa Byczkowskiego oraz sztukaterie Probsta i Ryffa.

Teren w pobliżu tego mauzoleum przeznaczono na groby wilanowskich możnych, tych, którzy pomagali w powiększaniu zbiorów pałacowych oraz zasłużonych dla Ojczyzny. Dalej miały się znajdować kwatery chłopów z okolicznych wsi.

Z czasem spoczęli tu także uczestnicy powstania z 1863 r. oraz żołnierze polscy, polegli w II wojnie światowej.

W 1860 r. Henryk Marconi powiększył cmentarz nadając mu kształt krzyża greckiego. Wzniósł też bramę i charakterystyczne ogrodzenie z półkolistych kształtek ceramicznych.

Kolejna zmiana obszaru cmentarza nastąpiła w 1877-1878, kiedy to nadano mu kształt kwadratu z zaokrąglonymi rogami.

Przez długi czas tylko niewielka część cmentarza była wykorzystana. Sytuacja zmieniła się w czasie II wojny światowej, a zwłaszcza podczas powstania warszawskiego. Nekropolia zaczęła się wtedy zapełniać mogiłami żołnierzy. Ten nagły "napływ" zmarłych wymusił rozebranie północnej i zachodniej linii ogrodzenia. Pochówki na tym nowym terenie odbywały bez jakiegokolwiek ładu i składu.

Obok nekropolii znajdują się też dwie bezimienne mogiły: żołnierzy Armi Czerwonej rozstrzelanych przez własne dowództwo za pomoc powstańcom oraz ofiar terroru PRL-owskiej Służby Bezpieczeństwa. Obydwie nie są oznaczone.

W l. 1948-53 powstał projekt uporządkowania cmentarza wilanowskiego, autorstwa Gerarda Ciołka, który niestety nie doczekał się realizacji. Także pod koniec lat 80-tych opracowano nowe założenia powiększenia nekropolii, mające na celu m.in. ochronę jej zabytkowej części. Również i one upadły ze względów prawnych1.

W międzyczasie, bo w 1973 r., cmentarz został wpisany do Rejestru Zabytków.

Po II wojnie światowej cmentarz stał się miejscem pochówku dla wielu znanych osób, co niestety nie przekłada się na jakąś wyjątkową estetykę założenia (patrz niżej). Wielkim wydarzeniem był m.in. pogrzeb Janusza Radziwiłła (1880-1967) w 1972 r., na który zjechały liczne osobistości, w tym spoza "żelaznej kurtyny". Spośród nowszych mogił warto wymienić nagrobek Romana Wilhelmiego z rzeźbą(?) czegoś, co miało przypominać anioła (czyżby nawiązanie do roli w Alternatywach 4 ;-) ).

Okiem turysty:

Obecnie nekropolia prezentuje się niezbyt ciekawie. Z dawnego założenia została tylko główna aleja, groby są stłoczone i przylegają do siebie tak, że nieraz nie można między nimi przejść.

Stare nagrobki z trudem daje się wyłowić z tego morza lastryki i granitów. Są zresztą w większości skromne, za to mocno zaniedbane. Wyjątek stanowią pomniki ustawione bezpośrednio przy kaplicy Potockich (np. rodziny Karniewskich, Ludwika Emicha, zm. 1865 r., Heleny Błaszczyńskiej, zm. 1876), które niedawno zostały odnowione.

Kierując się na prawo od kaplicy, niedaleko ogrodzenia, możemy się powzruszać nad kwaterą dziecięcą. Stan zachowania oraz estetyka tych maleńkich grobów są różne: z jednej strony marmury, gdzie indziej tylko krzyżyk drewniany bez podpisu.

Już za granicami obecnie używanej części cmentarza, idąc na zachód od kaplicy Potockich, można się natknąć na grupę nagrobków. Na pustym placu, porośniętym trawą, wzdłuż alejki ułożone zostały stare płyty i pomniki nagrobne. Najstarszy z nich pochodzi z 1830 r. i należy do Antoniego Pileckiego (zm. 13 marca), najmłodszym zaś jest nagrobek Jana Rapocza (zm. 9 listopada 1964 r.).

Okazało się, że owe pomniki są fragmentem planowanego lapidarium, będącego częścią poszerzonego cmentarza. Plany i opis owego przedsięwzięcia, zamieszczone w ksiażeczce Macieja Świątkowskiego2, sprawiają pozytywne wrażenie. Wygląda jednak na to, iż cała "impreza" skończyła się na ustawieniu owych nagrobków i wyremontowaniu najstarszego. A szkoda...

Ma też nekropolia wilanowska swoje curiosum i nie mam tu na myśli "nowoczesnych" nagrobków. Otóż, zdarzyło mi się trafić na dwa pomniki tej samej osoby tj. Aleksandra Elisjejewa (zm. 1879 r.). Jeden stoi sobie niedaleko kwater wojennych, a drugi w formie płyty z napisem cyrylickim znajduje się dokładnie po przeciwnej stronie, niedaleko wyjścia z nekropolii. Skąd się tam wziął - nie wiem...

Na cmentarzu nie ma niestety zbyt wiele zieleni - większość skupiona jest tylko na wschodniej części nekropolii. Atmosferę psuje także pobliska pętla autobusowa, "aromaty" z McDonalda oraz gwar przekupni sprzedających kwiaty i znicze.

A na litografii Walkiewicza z poł. XIX w. ten cmentarz wyglądał tak ładnie...

© Sowa
8.05.2005

Przypisy:

  1. Planiści nie uwzględnili m.in. przepisów sanitarnych, dotyczących urządzania cmentarzy. O dziejach poszczególnych planów uporządkowania Wilanowa można przeczytać m.in. w: M. Świątkowski, Zagadnienia powiększania zabytkowych cmentarzy : problematyka cmentarza parafialnego przy kościele św. Anny w Wilanowie, (Studia i Materiały : cmentarze, nr 2(5)), Warszawa 1995.
  2. M. Świątkowski, Zagadnienia powiększania zabytkowych cmentarzy : problematyka cmentarza parafialnego przy kościele św. Anny w Wilanowie, (Studia i Materiały : cmentarze, nr 2(5)), Warszawa 1995.


Do góry