Cmentarze


Juliusz Wendlandt

Ochrona prawna obiektów zabytkowych

Sprawy ochrony obiektów zabytkowych reguluje ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz.U. Nr 10 poz. 48) z późniejszymi zmianami (z 1973 r. - Dz.U. Nr 38 poz. 173, z 1989 r. - Dz.U. Nr 35 poz. 192, oraz z 1990 r. - Dz.U. Nr 34 poz. 198 i Nr 56 poz. 322).

Z ustawy jednoznacznie wynika, iż ochronie prawnej podlegają dobra kultury wpisane do rejestru zabytków, wchodzące w skład muzeów i bibliotek oraz inne, jeśli ich charakter zabytkowy jest oczywisty. To ostatnie stwierdzenie, dotyczące "oczywistego" charakteru zabytkowego jest w praktyce częstym powodem sporu pomiędzy służbą konserwatorską a właścicielami lub użytkownikami obiektów, gdyż oczywistość zabytku - zrozumiała dla konserwatora może być niezrozumiała dla innych osób.

Z tego względu, w celu uniknięcia nieporozumień, lepiej jednoznacznie określić obiekt zabytkowy przez wpis do rejestru zabytków, który stwarza sytuację prawną, umożliwiającą wydanie decyzji konserwatorskich, mających na celu ochronę zabytku. Wprawdzie wojewódzki konserwator zabytków może podejmować decyzje dotyczące zabytków przed wpisem do rejestru (zgodnie z art. 29 ustawy), ale jest to czynność uwarunkowana wpisaniem tego zabytku do rejestru w przeciągu 3 miesięcy. Zatem stanowi tylko wstęp do podjęcia decyzji o wpisie.

Zasady prowadzenia rejestru zabytków określa Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 kwietnia 1963 r. (Dz.U. Nr 19 poz. 101), uzupełnione Rozporządzeniem RM z dnia 24 listopada 1986 r. (Dz.U. Nr 42 poz. 204).

Rozporządzenie to określa szczegółowo merytoryczną zawartość księgi rejestru zabytków, a także zwraca uwagę na konieczność zgromadzenia odpowiednich dokumentów (§ 6 ust. l i 2), towarzyszących wpisowi do rejestru. Z treści paragrafu wynika, iż obiekt wpisany do rejestru powinien mieć zebraną właściwą dokumentację (historyczną, ikonograficzną, fotograficzną itp.), co w praktyce oznacza, że bez zebrania odpowiednich materiałów, uzasadniających zabytkową wartość obiektu, nie powinno się dokonywać wpisu do rejestru.

Podstawową dokumentację dla zabytków nieruchomych stanowią:

  • dla zabytków architektury i budownictwa - karta ewidencyjna tzw. biała,
  • dla zabytkowych założeń ogrodowo-parkowych - zeszyt ewidencyjny,
  • dla zabytkowych cmentarzy - tzw. karta cmentarza.

Wzory dla tych kart zostały opracowane przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków, zgodnie z Zarządzeniem Ministra Kultury i Sztuki z dnia 30 grudnia 1987 r. w sprawie zasad prowadzenia centralnej ewidencji zabytków przez ODZ w Warszawie, zaś sprawy ewidengi parków i cmentarzy zostały wcześniej ustalone przez Zarząd Ochrony i Konserwacji Zespołów Pałacowo-Ogrodowych w Warszawie i są w dalszym pągu obowiązujące.

Wpis do rejestru zabytków następuje na podstawie decyzji administracyjnej wydanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, zatem oprócz merytorycznej zawartości określonej przepisami ustawy z 1962 r. decyzja musi spełniać określone warunki prawne, ustalone w Kodeksie postępowania administracyjnego (Ustawa z.dnia 14 czerwca 1960 r. - kodeks postępowania administracyjnego. Tekst jednolity - Dz.U. Nr 9 z 1980 r., poz. 26 z późniejszymi zmianami).

Znaczy to, że wydanie decyzji musi być poprzedzone przeprowadzeniem postępowania, w trakcie którego gromadzi się wszelki materiał dowodowy mający znaczenie dla sprawy (tzn. dla wpisu do rejestru).

Postępowanie wszczyna się albo z urzędu, tzn. inicjatorem jest Wojewódzki Konserwator Zabytków, albo na wniosek strony tj. zainteresowanych osób lub instytucji, których interesu prawnego sprawa (wpis do rejestru zabytków) dotyczy. W tym wypadku należy dokładnie rozpoznać, czy istotnie wnioskodawca spełnia warunki określone dla strony przepisami KPA. Często istnieją duże trudności w ustaleniu stron, zwłaszcza obecnie, kiedy następują zmiany własnościowe, albo w wypadku wielu współwłaścicieli jednego obiektu.

O wszczęciu postępowania zawiadamia się strony pisemnie, za zwrotnym potwierdzeniem odbioru zawiadomienia. W zawiadomieniu należy dokładnie określić co jest przedmiotem postępowania i uzasadnić dlaczego postępowanie zostało wszczęte. Należy również dokonać wizji lokalnej z udziałem stron, aby zainteresowani mogli wnieść swoje uwagi dotyczące zamierzonego wpisu, jego zasadności lub zakresu, a także - co jest szczególnie istotne wypowiedzieć się na temat granic obiektu lub terenu, który ma być wpisany do rejestru zabytków.

Sprawy te są bardzo ważne, gdyż wpis do rejestru zabytków pociąga za sobą oprócz pewnych ograniczeń dotyczących użytkowania obiektu również skutki finansowe. Z jednej strony zobowiązuje właściciela do świadczeń pieniężnych na utrzymanie obiektu zgodnie z wymogami ochrony zabytków, z drugiej strony umożliwia ulgi podatkowe w płaceniu podatku od nieruchomości oraz w podatku spadkowym. Również wpis do rejestru zabytków stanowi podstawę do znacznego obniżenia ceny sprzedaży obiektów stanowiących własność Skarbu Państwa - co ma istotne znaczenie w aktualnym procesie prywatyzacji.

W związku z tym wielu właścicieli prywatnych nieruchomości, ale również dysponenci mienia komunalnego i państwowego występują z wnioskami o wpis do rejestru zabytków. Najczęściej wnioski te są uzasadnione, ale zdarzają się również wypadki zgłaszania obiektów miernej wartości zabytkowej, znacznie przebudowanych lub w złym stanie technicznym (kwalifikującym obiekt jedynie do rozbiórki). W takich wypadkach szczególnie istotne jest prawidłowe przeprowadzenie postępowania, gdyż Wojewódzki Konserwator Zabytków może odmówić wpisu do rejestru - co wymaga bardzo szczegółowego uzasadnienia i udokumentowania. Zarówno wpis do rejestru jak i jego odmowa są często przedmiotem odwołań właściciel obiektów od decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do Ministra Kultury i Sztuki lub do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wtedy od staranności i prawidłowości przeprowadzenia postępowania, zebranych dowodów przez WKZ, właściwego udokumentowania merytorycznego i administracyjnegi decyzji konserwatorskiej zależy utrzymanie lub uchylenie tej decyzji przez organ wyższej instancji.

Po zakończeniu postępowania przygotowawczego zgodnie z wymogami Kodeksu Postępowania Administracyjnego - następuje wydanie decyzji o wpisie do rejestru zabytków.

Decyzja musi zawierać - zgodnie z wymogami Kodeksu - następujące elementy:

  1. Oznaczenie liczby dziennika
    (numeru decyzji), datę wystawienia i numer rejestru zabytków.
  2. Określenie właściwej podstawy prawnej, upoważniającej do wydania decyzji:
    • art. 5 pkt.... ustawy (w tym miejscu należy wymienić odpowiedni dla danego obiektu punkt art. 5, i dla cmentarza pkt 1)
    • art. 8 ust. l pkt 3 ustawy, - art. 14 ust. pkt l ustawy,
    • art. 104 kpa
  3. Określenie wnioskodawcy wpisu do rejestru:
    • z urzędu (jeżeli wnioskodawcą jest Wojewódzki Konserwator Zabytków)
    • na wniosek - w tym wypadku należy podać dokładne dane wnioskodawcy:
      • imię nazwisko i adres (np. osoby prywatnej)
      • nazwę i adres instytucji oraz jego tytuł prawny upoważniający do występowania jako strona w sprawie, np.: właściciel, władając użytkownik itp.
  4. Orzeczenie o wpisaniu do rejestru zabytków danego województwa i podanie numeru rejestru, pod którym obiekt wpisuje się do księgi.
  5. Określenie przedmiotu wpisu:
    Należy dokładnie nazwać obiekt lub obiekty, których dotyczy decyzja. W nazwie podaje się nazwę (lub funkcję) pierwotną obiektu. W wypadku zmiany pierwotnego przeznaczenia jako drugą część dodaje się nazwę (lub funkcję) obecną, np.:
    • d. klasztor (jaki) - obecnie szkoła,
    • d. cerkiew prawosławna (pod wezwaniem...) - obecnie kościół par. pod wezwaniem...
    • d. cmentarz ewangelicki - obecnie rzymskokatolicki
    • d. hotel "Pod Orłem" - obecnie budynek mieszkalnousługowy
  6. W wypadku zespołu - np. zespół pałacowo-parkowy i folwarczny - należy określić ten zespół i następnie w punktach wymienić wszystkie elementy zespołu, które mają podlegać ochronie. Jeżeli jakiś obiekt z zespołu np. pałac był już wcześniej wpisany do rejestru - nie wyliczamy go, ale wymieniamy na końcu zaznaczając, że jest wpisany wcześniej podając numer rejestru i datę wpisu.

    Jeżeli wpis dotyczy również terenu (park, folwark, cmentarz, działka budowlana, posesja itp.) podajemy koniecznie powierzchnię obiektu.

    Jeżeli wpis dotyczy części większego obiektu lub zespołu należy podać jakiej części dotyczy i określić granice, np.: budynek frontowy bez oficyn w zespole zabudowy działki, elewacja frontowa kamienicy, sień przejazdowa z klatką schodową w kamienicy, najstarsza część cmentarza (ograniczona aleją centralną, ogrodzeniem itp., numery kwater).

    Należy pamiętać, iż określenie ogólne przedmiotu wpisu, np. park pałacowy, zespół folwarczny, cmentarz itp. jest niewystarczające i nieprecyzyjne ponieważ utrudnia ochronę poszczególnych elementów znajdujących się na tym terenie. Powinno się zatem wyszczególnić te elementy, np.:

    • park pałacowy z elementami architektury parkowej: mostek kamienny, fontanna przed pałacem, altana, rzeźba lwa itp.
    • zespół folwarczny, w skład którego wchodzą: spichrz murowany, stodoła drewniana, kierat, gorzelnia itp.

    W wypadku cmentarza należy wymienić większe obiekty kubaturowe (jeżeli nie są objęte indywidualną decyzją) - kaplice, grobowce, zaś poszczególne groby, jeżeli przedstawiają wartość zabytkową winny być wpisane jako zabytki ruchome. Wpis samego cmentarza nie chroni pojedynczych grobów i nagrobków.

    Należy podać dokładny adres obiektu:

    • nazwa miejscowości w l przyp. l.p. zgodna z urzędowym spisem miejscowości,
    • nazwa gminy (koniecznie, bo są miejscowości o tych samych nazwach w różnych gminach),
    • ulica, numer domu (na wsi numer posesji),
    • numer mapy ewidencyjnej, numer działki hipotecznej, numer księgi wieczystej lub zbioru dokumentów (gdy brak księgi)

    Należy dokładnie określić granice obiektu, umożliwiające lokalizację w terenie, np.:

    • dom w obrysie murów zewnętrznych,
    • park ograniczony ulicami...
    • cmentarz w granicach ogrodzenia,
    • granicę parku stanowią: od południa - brzeg rzeki, od zachodu droga polna, szosa itp.

    Do opisu granic należy dołączyć wypis z rejestru gruntów i wyrys z mapy ewidencyjnej, na którym obrysowuje się poszczególne obiekty kubaturowe, będące przedmiotem wpisu (z odpowiednią legendą) oraz - jeżeli wpis dotyczy również terenu - granice parku, cmentarza itp. Mapka stanowi integralną część decyzji.

  7. Uzasadnienie decyzji:

    Należy podać czas powstania obiektu i określić formy stylowe,

    Należy podać materiał, z którego obiekt zbudowano,

    Jeżeli jest znany fundator i projektant (budowniczy) - należy podać ich nazwiska,

    Można zamieścić krótki opis obiektu, podkreślając elementy stanowiące o artystycznych i zabytkowych wartościach obiektu.

    W tej części powinno znaleźć się faktyczne uzasadnienie decyzji, bez zbędnych szczegółów opisowych, ale punktujące wartość zabytku. Uzasadnienie nie może być skwitowane stwierdzeniem "ze względu na zabytkowy charakter" lub "obiekt spełnia warunki wymienione w art. 5 ustawy".

    Jeżeli określenie zabytku i uzasadnienie wpisu wymagają szerszego opisania - można je umieścić w odrębnym załączniku.

  8. W decyzji może znaleźć się zapis o rygorze natychmiastowej wykonalności (na podst. art. 108 kpa) o ile w interesie społecznym zachodzi bezwzględna potrzeba objęcia ochroną i zachowania dobra kultury.
  9. Pouczenie o przysługującym stronom odwołaniu od decyzji WKZ (art. 127 paragraf l i art. 129 paragraf l i 2 kpa) - niezależnie od tego, czy decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności czy nie.
  10. Załączniki.

    Do decyzji załącza się przede wszystkim plany i podkłady sytuacyjne z naniesionymi granicami zabytku. Załącza się również karty ewidencyjne, karty cmentarza lub ewidencyjne parków, a także dodatkowe opisy, ewentualnie kopie innych, istotnych dla sprawy dokumentów. Do decyzji musi być załączone pouczenie o skutkach wpisu do rejestru zabytków. Wszystkie załączniki winny być wymienione w druku decyzji wg kolejności, zaś każdy załącznik winien być opatrzony kolejnym numerem i opisany, jako stanowiący integralną część decyzji (Nr i data decyzji, podpis i pieczęć konserwatora).

  11. Wyszczególnienie osób i instytucji otrzymujących decyzję z podziałem na:
    • strony, których decyzja bezpośrednio dotyczy - otrzymują decyzję za zwrotnym potwierdzeniem odbioru,
    • otrzymujących do wiadomości, którzy powinni wiedzieć o wpisaniu dobra kultury do rejestru (w tym odpis decyzji dla Centralnej Ewidencji Zabytków przy Ośrodku Dokumentacji Zabytków).
  12. Decyzja musi być podpisana przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków lub osobę przez niego upoważnioną oraz opatrzona pieczęcią okrągłą.

    Po uprawomocnieniu się decyzji Wojewódzki Konserwator Zabytków składa wniosek o ujawnienie wpisu do rejestru zabytków w księdze wieczystej danej nieruchomości. Wniosek składa się do Wydziału Ksiąg Wieczystych właściwego Sądu Rejonowego (art. 15 ustawy).

    Decyzja o wpisaniu dobra kultury do rejestru zabytków winna być ogłoszona w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym (paragraf 11 Rozporządzenia RM z 23 kwietnia 1963).

Uwagi końcowe:

  1. Obiekt wpisuje się do rejestru zabytków tylko raz. Jeżeli zachodzi konieczność stworzenia nowego rejestru - jak miało to miejsce po 1975 r. w związku z utworzeniem nowych województw - należy dokonać przypomnienia o wpisie. Polega to na nadaniu nowego numeru rejestrowego w rejestrze nowego województwa i poinformowaniu stron o tym fakcie (bez wszczęcia postępowania administracyjnego) z równoczesnym wskazaniem numeru poprzedniego rejestru i datą pierwszego wpisu. Załącza się przy tym wypis z rejestru.
  2. Jeżeli pierwsza (dawna) decyzja zawiera pewne braki (np. nie określono dokładnie granic obiektu) można wszcząć nowe postępowanie, ale nie dotyczące wpisu do rejestru zabytków, lecz mające na celu ustalenie granic, powierzchni, lub określenia liczby i rodzaju obiektów w zespole wpisanym uprzednio bez liczby i rodzaju obiektów bez ich wyszczególnienia. W zasadzie sprawę prowadzi się tak, jak nowy wpis, i decyzja wydana przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków nie zawiera nowego numeru rejestru, tylko wyjaśnia istotę sprawy, np.:

    "WKZ po przeprowadzeniu postępowania (należy podać odpowiedie przepisy prawne ustawy i kpa) orzeka, iż obiekt.............. wpisany do rejestru zabytków woj. ............... Nr rej. ............ z dnia .............. prawomocną decyzją, obejmuje teren w granicach ................................... o pow. ................. Nr mapy ............. Nr działki ................. (itp), lub, iż "w skład zespołu wchodzą."

    Od takiej decyzji służy odwołanie, ale nie może ono dotyczyć samego wpisu do rejestru, tylko kwestii nowych ustaleń, tzn. ewentualnych granic, powierzchni parku, części składowych zespołu itp.

  3. Za zgodą stron można również zmienić dawną, prawomocną decyzję (art. 155 kpa) w drodze postanowienia i dopisać w tej decyzji nowe ustalenia uszczegółowiające dawną decyzję.
  4. Jeżeli w drodze nowych badań stwierdzono, iż pewne obiekty w zespole zabytkowym zostały pominięte w dawnej decyzji lub, że np. wpisano tylko część parku - należy te obiekty lub obszary wpisać do rejestru zabytków nową decyzją, z nowym numerem rejestru, powołując się w uzasadnieniu na fakt, iż stanowią one elementy zabytkowego założenia wpisanego prawomocną decyzją (tu podać Nr rejestru i datę tej decyzji).

Źródło:

  • J. Wendlandt, Ochrona prawna obiektów zabytkowych [w:] Ochrona cmentarzy zabytkowych : materiały szkoleniowe pracowników Państwowej Służby Ochrony Zabytków oraz materiały z konferencji Organizacja lapidariów cmentarnych Żagań-Kożuchów 20-23 czerwca 1993, [red. tomu w. Puget], (Studia i Materiały : Cmentarze, nr 1(04)), Warszawa 1994, s. 33-36.


Do góry